Ruimte voor eenzaamheid: inzichten voor de leefomgeving

De invloed van de fysieke leefomgeving

Eenzaamheid wordt vaak benaderd vanuit zorg en welzijn. Over de invloed van de fysieke leefomgeving is nog weinig kennis beschikbaar. Dat vormde de aanleiding voor het onderzoek. ‘Wij wilden begrijpen welke rol de gebouwde omgeving bij eenzaamheid speelt en hoe ontwerp kan bijdragen aan plekken waar mensen zich meer verbonden, welkom of ondersteund voelen’, aldus onderzoekers Pauline van den Berg en Eric Schoenmakers.

Om die kennislacune te vullen, voerden zij de afgelopen jaren verschillende deelstudies uit naar de manier waarop mensen ruimtes ervaren en gebruiken. Zij combineerden literatuuronderzoek, internationale uitwisseling, co-designworkshops met kwetsbare bewonersgroepen en sessies met ontwerpers, waarin zij de inzichten vertaalden naar ontwerprichtlijnen.

Het onderzoek brengt verschillende disciplines samen. “Pauline kijkt vanuit antropologie en stedenbouw naar de gebouwde omgeving, terwijl Eric vanuit sociologie en social work al bijna twintig jaar onderzoek doet naar eenzaamheid. Dankzij die combinatie begrijpen we beter wat nodig is voor de inrichting van de fysieke leefomgeving die mensen bij gevoelens van eenzaamheid ondersteunt.”

Meer dan ontmoetingsplekken alleen

Mensen die zich eenzaam voelen, zoeken niet altijd contact. Zij kunnen ook behoefte hebben aan rust, afleiding, vertrouwdheid of de nabijheid van anderen, zonder sociale verplichtingen. Daarom onderscheiden de onderzoekers vier typen omgevingen:

1. Ruimte voor sociale nabijheid: plekken waar je onder de mensen kunt zijn zonder de verplichting contact te maken.
2. Ruimte voor verbondenheid: plekken die vertrouwd aanvoelen, waar je jezelf kunt zijn en het gevoel hebt ergens bij te horen.
3. Ruimte voor afleiding: biedt mogelijkheden om uit je hoofd te komen en je aandacht te verleggen.
4. Ruimte voor herstel en reflectie: plekken die rust bieden en het verwerken van gevoelens ondersteunen.

Ontwerpen vanuit werkzame mechanismen

Volgens de onderzoekers leidt een ruimtelijke ingreep niet rechtstreeks tot minder gevoelens van eenzaamheid. Omgevingskenmerken kunnen wel processen op gang brengen die daarop van invloed zijn. “Groen, een plein of een wandelroute verminderen eenzaamheid niet automatisch. Zulke plekken kunnen er wel voor zorgen dat mensen zich verbonden voelen, anderen tegenkomen, tot rust komen of hun gedachten verzetten. Daar ligt de sleutel voor het ontwerp.”

Voor ontwerpers en beleidsmakers vraagt dit om een andere manier van kijken. Niet de ruimtelijke ingreep zelf staat centraal, maar de vraag welke ervaringen een plek mogelijk maakt en aan welke behoeften die tegemoetkomt.

Wat bewoners ons leerden

Een belangrijk onderdeel van het onderzoek bestond uit co-designworkshops met bewoners van Eindhoven. Jongeren, ouderen, mensen zonder vaste woonplek, expats en bewoners met een lagere sociaaleconomische status gingen in kleine groepen in gesprek over de relatie tussen ruimte en eenzaamheid.

De bewoners bespraken en visualiseerden welke omgevingen zij opzoeken als zij zich eenzaam voelen, welke kenmerken deze plekken hebben en waarom zij ervoor kiezen, bijvoorbeeld voor contact, afleiding of reflectie. Onder begeleiding van de onderzoekers formuleerden zij prompts. Met behulp van AI werden die omgezet in virtuele omgevingen en vervolgens verfijnd totdat de groep tevreden was. De gesprekken over hun keuzes en de kenmerken van de omgevingen leverden kwalitatieve gegevens op over de behoeften van bewoners.

Afbeeldingen: AI-beelden gegenereerd in de workshops met bewoners, van den Berg, de Kort, Schoenmakers, 2026

“Wat ons opviel, is hoe bereid mensen zijn om over eenzaamheid te praten, met zowel een traan als een lach. Iedereen herkent het gevoel op een bepaalde manier. Juist door samen te verkennen welke plekken steun, rust, verbondenheid of afleiding bieden, kregen we veel beter inzicht in de rol die de leefomgeving speelt.” De workshops droegen bij aan de ontwikkeling van het model achter het onderzoek en maakten zichtbaar welke plekken betekenisvol zijn voor mensen die zich eenzaam voelen.

Ruimte om eenzaam te mogen zijn

Uit het onderzoek onder de doelgroep kwam naar voren dat mensen op momenten van eenzaamheid uiteenlopende behoeften hebben.

Daarom introduceren de onderzoekers het begrip ‘eenzaamheidsvriendelijke omgeving’: een omgeving die niet alleen ontmoeting faciliteert, maar ook ruimte biedt voor herstel, reflectie, rust en verbondenheid. De leefomgeving lost eenzaamheid niet op, maar kan wel bijdragen aan de mate waarin mensen zich verbonden, welkom en gezien voelen.

Afbeelding: Ruimtelijke perspectieven voor eenzaamheidsvriendelijke omgevingen, Van den Berg, de Kort en Schoenmakers, 2026

Van bewustwording naar toepassing

Met het onderzoek hopen Pauline en Eric vooral bewustwording te creëren binnen het ruimtelijk domein. Hun inzichten bieden handvatten voor gemeenten, ontwerpers, ontwikkelaars en andere professionals die werken aan gezonde leefomgevingen.

Tegelijkertijd zien zij het onderzoek nadrukkelijk als een tussenstap. De volgende uitdaging is om de ontwerpprincipes in de praktijk toe te passen en te onderzoeken wat deze daadwerkelijk opleveren voor bewoners. Voor professionals ligt daarin een duidelijke uitnodiging: kijk niet alleen naar functies en voorzieningen, maar ook naar de manier waarop mensen een omgeving ervaren.