“In 2021 is Portaal van start gegaan met sociaal renoveren”, vertelt Danny Mooren. Hij is als sociaal projectleider betrokken bij de sociale renovaties. “We hadden toen een renovatie achter de rug die niet goed was gevallen bij onze huurders. Voor Portaal was dit de aanleiding om het anders te gaan doen. Voor een succesvolle renovatie wisten we: we moeten veel actiever samenwerken.”
Op de website formuleert Portaal het doel van sociaal renoveren als een manier “[…] om bewoners van sociale huurwoningen voor, tijdens en na de renovatie te ondersteunen waar nodig en de sociale band tussen bewoners in de flats en hun omgeving te versterken.” Portaal en BAM Wonen starten verduurzaming hoogbouwflat Scharlakendreef 1 Mooren: “Daar kun je nog alle kanten mee op. Kenmerkend is dat het altijd gaat om het benutten van het momentum van een fysieke ingreep in een complex. Zo’n ingreep gebruiken we om contact te leggen met bewoners die we in normale omstandigheden moeilijk kunnen bereiken.”
In 2021 werd het eerste flatgebouw op deze manier gerenoveerd. Tot en met 2026 zijn al vijf ‘tien-hoog-flats’ van Portaal onder handen genomen en is de werkwijze opgenomen in de strategische wijkaanpak Samen voor Overvecht. De werkwijze is voorlopig dus niet weg te denken uit de wijk of de stad.
Wanneer een complex op de planning staat voor renovatie, wordt een aantal dingen in gang gezet. Dat gebeurt in vier fasen. Jochum Deuten (2024) Renoveren met een plus: Effectanalyse aanpak Sociaal renoveren 2 In de startfase beslissen partners samen of en hoe ze sociaal renoveren gaan vormgeven. In de voorbereidingsfase vindt bij elk huishouden ten minste één huisbezoek plaats. Tijdens dit bezoek spreken bewonerbegeleiders van Portaal samen met de bewonersverbinders van de afdeling Werk en Inkomen van de gemeente Utrecht met bewoners. Ze doen daarbij hun best om echt alle bewoners te spreken en alle behoeften rondom de woning, leefbaarheid én individuele hulpvragen in beeld te krijgen.
De volgende fase is de renovatie zelf. “Het is bekend dat een renovatie bijna net zo stressvol kan zijn als een echtscheiding”, legt Jeffrey van Houwelingen van DOCK uit. “Tijdens de renovatie is het van belang om de stress te verminderen. Wat helpt, is dat tijdens de huisbezoeken al een aantal zorgen zijn weggenomen en dat bewoners goed op de hoogte zijn gebracht.” Vervolgens is het van belang dat de renovatie zo soepel mogelijk verloopt. Mooren: “De dynamiek en de timing van de technische ingrepen vragen om goede afstemming met de partners.” Portaal neemt daarin als eigenaar van de woningen het voortouw. In de vierde en laatste fase speelt welzijnsorganisatie DOCK een sleutelrol in gemeenschapsopbouw en voor individuele hulpvragen.
Tijdens de sociale renovatie komen professionals in contact met alle bewoners. “Mensen zijn soms wantrouwend naar instanties of weten niet waar ze hulp kunnen vinden. Of ze weten niet waar ze moeten beginnen, omdat er zo veel tegelijk speelt”, zegt Leidy Bosman, projectleider sociaal renoveren vanuit Werk en Inkomen van de gemeente. “Sociaal renoveren is een kans om inwoners zowel op individueel als collectief niveau verder te brengen, met individuele hulp en door te werken aan de sociale cohesie.”
Cruciaal bij het bereiken van bewoners en het oppakken van hun hulpvragen zijn de twee bewonersverbinders. “Deze functie bestond nog niet. Daarom hebben we bij Werk en Inkomen een rol gecreëerd die de brug slaat tussen inwoners en instanties”, legt Bosman uit. “De bewonersverbinder is iemand die samen met de bewoner uitpluist welke hulpvragen er zijn en welke partij daarvoor aan zet is.” Wat opvalt, is dat bijna één op de drie hulpvragen gerelateerd is aan geldzorgen. Bosman: “Als vrouwen met een Marokkaanse achtergrond kunnen de bewonersverbinders aansluiting vinden bij een grote groep bewoners. Zij winnen vertrouwen doordat ze de tijd nemen, de weg in het sociaal domein goed kennen en direct hulp bieden, bijvoorbeeld met armoederegelingen of door een betalingsregeling aan te vragen.”
Sociaal renoveren is voor Portaal en haar partners ook een aanleiding om te werken aan het samenleven in het complex. Op die manier zorgen ze ervoor dat de renovatie ook op de lange termijn een positieve invloed heeft op bewoners. “We hebben afgesproken dat DOCK in elk geval een jaar na de fysieke renovatie aanwezig is om iets extra’s te doen voor bewoners”, zegt Van Houwelingen. “In die periode zijn we aanspreekbaar voor bewoners, doen we aanvullende huisbezoeken en stimuleren we de gemeenschapsopbouw.”
Belangrijk daarin is het ‘present zijn’ als medewerkers van Portaal en de andere partners. Van Houwelingen: “Door echt aanwezig te zijn kun je de verhalen achter de verhalen horen, en doorvragen: ‘Hoe is het nu echt met je?’” Ook is het belang van ontmoetingsplekken niet te onderschatten. “Er zijn best veel grote wooncomplexen waar helemaal geen ontmoetingsplek in de buurt is. Dan kijken we hoe we toch zulke plekken kunnen creëren voor bewoners. We kochten bijvoorbeeld een campertje, zetten die een dagdeel bij een complex neer met koffie of thee voor de mensen uit die buurt.” Na een jaar intensief betrokken te zijn bij één complex verwacht het team dat mensen meer zelfredzaam zijn en in staat zijn om zelf stappen te zetten naar het reguliere aanbod in de wijk.
Promovenda Hannelore Koops-van Hoffen onderzocht de effecten en mechanismen van sociaal renoveren in een van de complexen die Portaal aanpakte. Dat voerde zij uit binnen het onderzoeksconsortium IGLO Utrecht (Universiteit Utrecht, UMC Utrecht en gemeente Utrecht), gesubsidieerd door ZonMw.
De samenwerkende partijen gebruikten de aanbevelingen uit dit onderzoek om de aanpak te verbeteren.
Bekijk de Nederlandstalige factsheet met lessen en aanbevelingen (op basis van interviews en enquêtes onder bewoners in 2021-2023) of lees het Engelstalige proefschrift.
Portaal kan het sociaal renoveren niet alleen. “De planning van de corporatie is hierin heel belangrijk. Wij bepalen het tempo vanuit de fysieke renovatie,” zegt Mooren. “Maar elke partner heeft zijn eigen aandeel in de werkwijze. Dat is ook de kracht: dat je samenwerkt vanuit het fysieke en het sociale domein. De problemen zijn simpelweg te groot om het alleen te doen. Je hebt elkaar nodig.”
Op complexniveau wordt dus goed samengewerkt. Maar ook op wijkniveau komen de betrokken organisaties regelmatig samen. Zij vormen samen een stuurgroep: drie woningcorporaties, DOCK, het Buurtteam en de gemeente Utrecht (de afdelingen Werk en Inkomen, Maatschappelijke Ontwikkeling en Veiligheid). Samen besluiten zij bijvoorbeeld welke complexen onder handen worden genomen. Ook werken ze aan de doorontwikkeling van de werkwijze. “Met de ervaring en kennis die we opdoen, willen we sociaal renoveren doorontwikkelen in een leidraad of programma. Waar dat passend is kunnen we de werkwijze dan ook toepassen in andere wijken”, vertelt Mooren.
Portaal en de betrokken partners hebben na vijf jaar veel ervaring met sociaal renoveren. Via een dashboard volgt de stuurgroep sinds een jaar de impact van de huisbezoeken door de bewonersverbinders. In één jaar spraken zij ruim 300 huishoudens en vingen zij meer dan 200 hulpvragen op. Daarbij hielpen zij een derde van de mensen met financiële en werkgerelateerde zaken, meer dan een kwart werd geholpen op het gebied van zorg en welzijn. De andere vragen gingen over het wonen en de renovatie zelf.
Naast de cijfers laten ook de verhalen zien wat sociaal renoveren voor bewoners kan betekenen. Van Houwelingen: “We kunnen mensen soms heel concreet helpen door hen warm door te verwijzen of mee te nemen naar een buurtcentrum. We hielpen bijvoorbeeld twee mensen die aangaven het leven niet meer te zien zitten. Doordat ze zich ondersteund voelden en wisten dat ze altijd mochten binnenlopen bij het buurtcentrum, hebben we echt iets voor hen betekend.” De stuurgroep ziet, kortom, de waarde van sociaal renoveren en zet de aanpak minimaal de komende vier jaar door.
Voor succesvol sociaal renoveren blijkt de samenwerking tussen organisaties doorslaggevend. Een tip van Mooren: “Zorg dat je binnen het samenwerkingsverband verder kijkt dan je organisatiebelangen. Dat je soms net buiten de lijntjes durft te kleuren in het belang van de bewoner. Dat vraagt bepaalde kwaliteiten. Je moet mensen hebben die ervoor willen gaan, die niet binnen de wanden van hun organisatie blijven, maar goed kunnen samenwerken met anderen.”
Portaal is partner van Platform31. Grote maatschappelijke opgaven in samenhang aanpakken lukt alleen als overheden, corporaties, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners zich daar gezamenlijk voor inzetten. Die samenwerking en synergie ontstaan niet vanzelf. Daar moet je gericht in investeren. Actief meedoen in het brede en veelzijdige netwerk van Platform31 helpt daarbij. Je ontmoet er bestuurders, beleidsmakers en praktijkprofessionals, en je verdiept én verbreedt er je kennis en netwerk.