Groningse wijkaanpak: sociaal, fysiek en duurzaam

De wijk staat weer in de spotlights. In juni 2020 pleitten vijftien burgemeesters in het manifest Kom op voor kwetsbare gebieden voor onorthodoxe maatregelen om de opstapeling van problemen in kwetsbare wijken aan te pakken. Leefbaarheidsverschillen tussen wijken nemen al geruime tijd toe en lijken door de coronacrisis te versnellen. Een wijkaanpak waarin bewoners, partijen in de wijk, gemeente en soms ook het Rijk samenwerken kan hier een stokje voor steken. Groningen gaf het goede voorbeeld door al in 2018 in te zetten op een domeinoverstijgende aanpak in vier kwetsbare wijken: Selwerd, Indische Buurt/De Hoogte, Beijum en De Wijert. Inmiddels is de wijkaanpak met steun van het Rijk (Regio Deal en Nationaal Programma Groningen) uitgebreid met nog eens drie wijken. Platform31 sprak met wethouder Roeland van der Schaaf (gemeente Groningen) en ging op zoek naar succesfactoren.

Nederland kent een rijke geschiedenis van werken aan de leefbaarheid in wijken. De laatste twee ‘golven’ waren door het Rijk ingezette programma’s: de stadsvernieuwing vanaf eind jaren zestig en het grotestedenbeleid (of: stedelijke vernieuwing) vanaf midden jaren negentig. Maar sindsdien is gebroken met de trend van door het Rijk geïnitieerde wijkvernieuwingsprogramma’s. Het wijkenbeleid is net als veel ander rijksbeleid het afgelopen decennium grotendeels gedecentraliseerd, waardoor het initiatief nu bij lokale overheden ligt. Gemeente Groningen speelde hierop in door met het coalitieakkoord 2014-2018 het fundament te leggen voor een grootschalig wijkprogramma. De naam Wijkvernieuwing 3.0 is toepasselijk, omdat het een logisch vervolg is op de twee voorgaande wijkvernieuwingsprogramma’s.

Roeland van der Schaaf
Roeland van der Schaaf

Oude en nieuwe uitdagingen

De kern van de Groningse wijkaanpak is om te leren van de stadsvernieuwing en het grotestedenbeleid en tegelijkertijd in te spelen op nieuwe vraagstukken. Wethouder Roeland van der Schaaf (o.a. Ruimtelijke Ontwikkeling, Wonen en Wijkvernieuwing): “In de vorige twee golven van wijkvernieuwingsprogramma’s probeerden overheden al de verbinding tussen het sociale en het fysieke domein te leggen. We onthouden vooral het stapelen van stenen, omdat het verbinden van domeinen gewoon minder goed is gelukt.” In Wijkvernieuwing 3.0 gebeurt dat meer organisch omdat het sociaal domein een prominentere positie in de gemeente heeft verworven (mede vanwege de decentralisaties). Op bestuurlijk niveau trekken wethouders van beide domeinen samen de kar. Dit werkt stapsgewijs door in de organisatie: op elk niveau is afvaardiging van beide domeinen geborgd.

Maar ook nieuwe uitdagingen spelen mee. “Nu de klimaatcrisis de kop opsteekt en Groningse wijken vergaand verduurzaamd moeten worden, is er een drijfveer voor wijkvernieuwing bijgekomen, benadrukt van der Schaaf. “De wereldwijde dreiging van de klimaatcrisis gebruiken we om de wijkaanpak urgenter te maken en domeinen aan elkaar te koppelen. Verduurzaming is de motor achter de wijkvernieuwing waar de energie vandaan komt.” Volgens de betrokkenen helpt het om gebiedsgericht en programmatisch te werk te gaan. Geen one-size-fits-all-mentaliteit, maar op uitvoerend niveau bekijken welke opgaven aan elkaar gekoppeld kunnen worden.

Samenwerken in de wijk

Het doel van de aanpak is om domeinoverstijgend en gebiedsgericht te werk te gaan. Dat vraagt veel van het organisatievermogen van de gemeente en andere betrokken partijen. Vooral als bepaalde partijen het niet gewend zijn om samen te werken. Denk bijvoorbeeld aan bewonersinitiatieven in de energietransitie, woningcorporaties en verschillende gemeentelijke diensten die als gezamenlijke ambitie hebben om woningen en de openbare ruimte te verduurzamen. Zo’n samenwerking opzetten vergt tijd en aandacht. Daarom is het een logische keuze om de aanpak te laten beginnen in vier pilotwijken. Naarmate partijen in de wijk en medewerkers meer op elkaar ingespeeld raakten, kon het wijkenprogramma worden opgeschroefd. Op verzoek van de Raad en mede dankzij bijdragen van het Rijk (Regio Deal Groningen Noord) en het Nationaal Programma Groningen zijn er in 2020 drie wijken aan de lijst van wijkvernieuwingsgebieden toegevoegd (Vinkhuizen, Paddepoel en Lewenborg). Volgens van der Schaaf is die betrokkenheid van het Rijk nodig om de wijkvernieuwing te laten vliegen. “Allereerst gaat het om geld en investeringsmogelijkheden in de wijken. Ten tweede speelt regelruimte een rol. Soms zitten wetten in de weg en daar kan het Rijk bij helpen. Ten derde helpt het voor lokale bestuurders dat het Rijk een signaal afgeeft: als zij zich bekommeren om de wijk, heb je vanzelf meer interesse en urgentie op het onderwerp.”

Verbinden door gebiedsteams en wijkvernieuwingsteams

In Groningen wordt nu al enige tijd volgens deze aanpak gewerkt en daar ziet men al opbrengsten van. Een vrucht van de gedane arbeid zijn bijvoorbeeld de gebiedsteams en wijkvernieuwingsteams. De gebiedsteams (actief in alle wijken) zijn integraal samengestelde teams vanuit verschillende programmatische afdelingen, met aan het hoofd de wijkwethouder. Wijkvernieuwingsteams zijn de ‘verbijzondering’ van gebiedsteams: zij richten zich volledig op Wijkvernieuwing 3.0 en opereren dus naast de gebiedsteams. Niet alleen werken de verschillende gemeenteafdelingen hierdoor efficiënter met elkaar samen, ook weten deze teams goed wat er speelt in de wijken en wat er leeft onder bewoners. Met het op de schop nemen van de gemeentelijke organisatie (om gebiedsgericht werken te stimuleren) en het aanstellen van dit soort teams gaf de gemeente een signaal van commitment af voor andere partijen in de wijk. Vervolgens werden de samenwerkingen met corporaties en andere partners verstevigd.

Ambitie, enthousiasme en handen uit de mouwen

De gemeente Groningen is zonder extern geld of sterk gereguleerde samenwerkingsverbanden, maar mét hoge ambities, begonnen aan de wijkaanpak. En met succes: het programma is al snel verbreed. Volgens van der Schaaf is dit is onder andere te danken aan het enthousiasme en de mentaliteit van de betrokkenen. “Zij zijn pragmatisch en willen liever vandaag beginnen dan morgen. Een wijkaanpak is mensenwerk. Het helpt dat wij goede, bevlogen mensen hebben op sleutelposities: zij weten de ambitie uit te dragen naar hun collega’s.” De Groningers staken meteen de handen uit de mouwen: de aanpak bestendigen binnen de organisatie en samenwerkingsverbanden smeden kreeg prioriteit, extern geld aantrekken was van latere zorg. Mede dankzij deze instelling is een veelbelovende basis gelegd voor een derde golf van wijkvernieuwing, die daadwerkelijk meer domeinoverstijgend van opzet is dan de twee voorgaande golven.

Dit artikel is gebaseerd op het onderzoek ‘Werken aan opgaven in de wijk’. Meer weten? Lees de uitgebreide casusbeschrijving in het rapport.

Innovatieprogramma ‘Domeinoverstijgende gebiedsgerichte aanpakken in kwetsbare wijken’

In het innovatieprogramma ‘Domeinoverstijgende gebiedsgerichte aanpakken in kwetsbare wijken’ formeert Platform31 een kennisgemeenschap van strategische beleidsmedewerkers uit gemeenten en corporaties. Het doel: op zoek gaan naar de werkzame bestandsdelen van domeinoverstijgende gebiedsgerichte aanpakken waar vernieuwende koppelingen tussen sociale en fysieke beleidsdomeinen centraal staan.