Toekomstgericht werken aan de sociale en gezonde leefomgeving: anders denken, doen en organiseren

Stapeling van factoren bemoeilijkt gezonde interventies

Hoogleraar Population Health Jessica Kiefte-de Jong, verbonden aan het LUMC en Health Campus Den Haag, doet onderzoek naar ecosyndemie. Met haar onderzoek toont zij aan dat omgevingsfactoren van grote invloed zijn op de gezondheid van mensen. Dit vraagt om een andere kijk op gezondheid, een andere manier om gezondheid te evalueren en om een samenhangende aanpak om de gezondheid van inwoners te verbeteren.

De term ‘ecosyndemie’ wordt gebruikt om de situatie te beschrijven waarin een ongunstige leefomgeving samenvalt met een clustering van ongunstige gezondheidsfactoren zoals armoede en chronische ziekten. Deze factoren versterken elkaar, veelal negatief. “Dit soort omgevingen zijn daardoor weinig veerkrachtig”, belicht Kiefte-de Jong.

Geef inwoners invloed

In een ecosyndemische context zijn gezondheidsinterventies om verschillende redenen minder effectief. Bijvoorbeeld doordat er andere sociaal-culturele normen gelden of omdat er onvoldoende rekening wordt gehouden met de andere factoren die meespelen in de omgeving, zoals veiligheid. Ook is het monitoren van de impact van interventies slechts beperkt mogelijk en het duurt lang voordat effecten duidelijk worden. Het is daardoor lastig om politiek draagvlak te vinden. Kiefte-de Jong: “Vaak zijn gezondheidsinterventies nog te veel gefocust op één aspect, terwijl het in veel gevallen nodig is om deze in samenhang met elkaar en met de omgeving te zien. Dus werk integraal samen met scholen, met het veiligheidsdomein en met ontwerpers. Anders werkt géén van de interventies zoals ze zijn bedoeld”.

Daarom is het belangrijk om inwoners aan tafel te hebben. “We zien dat de mate van participatie, of invloed op beleid, een bepalende factor is”, vertelt Kiefte-de Jong. Bewoners hebben een grote behoefte om de leefomgeving te beïnvloeden, maar mensen in deze wijken weten de weg niet goed weten te vinden. Bewoners goed betrekken is dus een belangrijk deel van het oplossen van gezondheidsachterstanden.

Gezond bouwen voor iedereen

“Anno 2025 zien we in Nederland een groot aantal ruimtelijke uitdagingen opstapelen, maar in de ontwerpnota ruimte worden te weinig keuzes gemaakt”, zegt Brigit Staatsen van het RIVM. “Er moet veel gebeuren in onze beperkte ruimte. Laten we uitzoeken hoe we dat op een gezonde en rechtvaardige manier kunnen doen.” Een blik op de Volksgezondheid Toekomst Verkenning laat zien dat we op het gebied van de gezonde leefomgeving met vier grote opgaven tegelijk van doen hebben: het aanpakken van de gezondheidsgevolgen van klimaatverandering, gezondheidsbevordering via de leefomgeving, het aanpassen van leefomgeving voor kwetsbare groepen en woningbouw. RIVM (2024) Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. Kiezen voor een gezonde toekomst. Via Themaverkenning Leefomgeving en klimaat 1

Staatsen laat zien dat we nu bouwen op plekken waar dat eigenlijk het minst verstandig is; plekken waar de druk op de gezonde leefomgeving al hoog is en waar de bevolking relatief kwetsbaar is. RIVM (2025) Gezondheid en Ruimte – Kwetsbaarheid en kansen in de stapeling van omgevingsfactoren. Via Gezondheid en Ruimte 2 “Tegelijk is verdichting een belangrijke oplossing om in ons kleine land de woningnood te keren, terwijl we de natuur rondom onze steden sparen”, constateert Staatsen. “Maar dat betekent ook zorgen voor ruimte voor groen, bewegen en ontmoeting binnen onze steden.” Het in kaart brengen van de stapeling van knelpunten en kansen helpt als gesprekstool om te weten van het ruimtebeslag van toekomstige plannen en laat zien waar verbeterpunten ten aanzien van kwetsbaarheid liggen.

Gelukkig is deze gedachte niet nieuw, en kunnen we putten uit voorbeelden uit het verleden. We hebben al vaak bewezen te kunnen verstedelijken met oog voor gezondheid. Staatsen noemt als voorbeeld de milieuhygiënebeweging in de 19e eeuw, die inspireerde tot de aanleg van riolering en parken. En ook de tuinstedenbeweging en de snelle wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog met ‘licht, lucht en ruimte’. Hedendaagse voorbeelden zijn de snelle vergroening en verbetering van de luchtkwaliteit in Parijs, en – dichter bij huis – het heropenen van de Utrechtse Singel Van asfalt naar water, de Utrechtse Singel als voorbeeld voor stadsvergroening 3 . Wat deze voorbeelden en de huidige opgaven ons zeggen, is dat er meer nodig is dan alleen maar huizen bouwen, vindt Staatsen. Dat vraagt om bewustwording van de politiek en bestuurders. “We kunnen en moeten ons hard maken voor gezonde en sociale wijken, met oog voor verschillende groepen én toekomstige generaties.”

Ontwerp als bindmiddel

Samen met inwoners ontwerpen voor een gezonde leefomgeving; landschaparchitect Anne Mette Andersen van AM Landskab heeft daar veel ervaring mee en vertelt over haar democratische ontwerpaanpak. De ontwerper, afkomstig uit het sociaaldemocratische Denemarken is opgegroeid met de gedachte ‘Iedereen heeft recht op invloed, want iedereen is gelijk’. Dat principe past zij dan ook dagelijks toe in haar werk.
“Ontwerp is een bindmiddel tussen betrokkenen. In mijn werkwijze kan iedereen meedenken. Bovendien ontstijg je hiermee de verschillende interpretaties die ontstaan door woorden.” Andersen werkt sinds 2012 zelfstandig aan gezonde en toekomstbestendige steden. “Maar alleen ruimte maken is niet genoeg. Of een ontwerp slaagt hangt af van of het werkt voor degenen voor wie het bedoeld is. Daarvoor ontwerp ik altijd in co-creatie met de gebruikers.”

“Iedereen heeft recht op invloed, want iedereen is gelijk”

Andersen ontwikkelde daarvoor een co-creatietool met enkele heldere stappen Het AM Landskab Zandlopermodel voor co-creatie 4 . “Begin altijd door breed te kijken naar de kansen en knelpunten voordat je aan de slag gaat”, legt Andersen uit. “Dat hoeft geen jaren te duren. Door met sleutelpersonen te spreken kun je snel naar de kern van de opgave en weet je wie je nodig hebt om aan de slag te kunnen.” Het is ook van belang om het ontwerp goed te testen. “Wanneer iedereen het ontwerp onderschrijft, dan is het belangrijk om dat moment samen te vieren. Dat schept verbinding en helpt iedereen aan boord te houden.”

Maar hoe kun je – in het licht van gestapelde opgaven – verstedelijken met oog voor gezondheid en natuur?  Als antwoord op die vraag heeft Andersen twee instrumenten ontwikkeld. Het eerste instrument is de Groene Schakels, ontwikkeld in 2017 en onlangs aangescherpt in opdracht van de provincie Utrecht als een van de handvatten bij het ‘groen groeit mee’-beleid. Handreiking Groen bij uitbreidingslocaties 5 Daarin zijn concrete ontwerpprincipes opgenomen voor de inrichting van groen op verschillende niveaus: van voordeur tot de wijk én het landschap. Het tweede handvat is de Schijf van Vijf. Met deze variant op de bekende schijf van het Voedingscentrum kun je als ontwerper zorgen dat de belangrijkste stakeholders én thema’s voor een gezonde en toekomstbestendige ontwikkeling samen aan tafel gaan.

“Mensen vragen me vaak of het niet ongelooflijk veel tijd en geld kost om al die mensen te betrekken. Dan antwoord ik altijd met ‘Weet je wat tijd kost? Alle bezwaren achteraf!‘”

Naar een strategie voor de gezonde leefomgeving

Werken aan een gezonde leefomgeving en gezondheidsverschillen tegengaan vraagt om anders denken, doen en organiseren. Kiefte-de Jong toont met het ecosyndemie-onderzoek de samenhang aan die nodig is om verbeteringen te vinden. Staatsen belicht de koppelkansen tussen de ruimtelijke en gezondheidsopgaven en Andersen biedt methoden om bij ruimtelijke visie en ontwerpen de samenhang te vinden via co-creatie.