Cultuur als aanjager van vernieuwing in binnensteden

In veel binnensteden is een grote transformatie gaande. Winkels staan leeg, straten verliezen hun aantrekkingskracht en tegelijkertijd is er behoefte aan woonruimte. Dit vraagt om een mix van functies in binnensteden, met aantrekkelijke voorzieningen voor bezoekers en bewoners. Kunst en cultuur kunnen die vernieuwing aanjagen. Ze brengen energie, geven identiteit aan een plek en nodigen uit tot ontmoeting. Dit artikel laat zien hoe gemeenten kunst en cultuur effectief kunnen inzetten binnen deze opgave.

Basis voor brede ontwikkeling

Kunst en cultuur zijn volgens een recent rapport van Triodos Bank onmisbaar voor een gezonde en toekomstbestendige samenleving. Ze dragen bij aan individueel welzijn door mensen te inspireren, ontspanning te bieden en ruimte te geven voor persoonlijke groei. Daarnaast versterken ze de sociale cohesie: kunst en cultuur brengen mensen samen, zorgen voor verbinding en bevorderen het onderlinge begrip. Ze vormen volgens het rapport ook de basis voor brede ontwikkeling, doordat ze samenwerking en het delen van kennis en waarden stimuleren.

Vernieuwende ideeën

Kunst en cultuur spelen ook een essentiële rol bij het aanpakken van maatschappelijke opgaven. Ze bieden bijvoorbeeld de verbeeldingskracht en creativiteit die nodig zijn om complexe vraagstukken te verkennen, zoals klimaatverandering, sociale ongelijkheid of leefbaarheid in steden. Via kunstzinnige projecten, voorstellingen en culturele initiatieven worden maatschappelijke thema’s zichtbaar en bespreekbaar, en komen verschillende perspectieven en belangen in beeld.

Daarnaast dragen kunst en cultuur bij aan het ontwikkelen van oplossingen. Creatieve makers en culturele instellingen experimenteren vaak met nieuwe vormen, organiseren proeftuinen en innovatielabs, en stimuleren samenwerking tussen uiteenlopende sectoren. Zo ontstaan er vernieuwende ideeën die kunnen bijdragen aan onder meer economische en sociale doelen.

Van leegstand naar levendigheid

Kunst en cultuur zijn dan ook de smaakmakers én de katalysator van vernieuwing in onze binnensteden. Wat je onder kunst en cultuur kunt verstaan is breed. Denk aan makersplekken voor kunstenaars, festivals of (etalage)tentoonstellingen, bibliotheken en musea. Dit soort initiatieven geven kleur aan de publieke ruimte, versterken de identiteit van een binnenstad en brengen mensen samen. En dat is belangrijk in een tijd waarin binnensteden te maken hebben met leegstand en veranderende functies. Door het toevoegen van culturele levendigheid in een stadscentrum ontstaat een nieuw toekomstperspectief. Het zorgt voor andere bezoekers en variatie in uitstraling en functies. Cultuur en andere functies zoals horeca kunnen elkaar bovendien versterken. Dat kan uiteindelijk leiden tot meer bestedingen en hogere vastgoedwaardes.

Flexibiliteit als randvoorwaarde

Om met cultuur een brug te slaan tussen het verleden en de toekomst van binnensteden, moet aan een aantal randvoorwaarden worden voldaan. De uitdaging is om te behouden wat bijdraagt aan de unieke identiteit van binnensteden en tegelijkertijd ruimte te maken voor nieuwe ontwikkelingen en ondernemerschap. Flexibiliteit maakt de binnenstad veerkrachtig en relevant. Het rapport ‘De moderne agora’, over de noodzakelijke transformaties van binnensteden, constateert dan ook: “Centrumgebieden zijn gebaat bij brede programmering om vitaal te zijn en te blijven. Zo voldoen ze aan de wensen en eisen van bewoners, bedrijven en bezoekers. Als die programmering meebeweegt met veranderingen in de samenleving, blijven centrumgebieden op duurzame wijze een centrale rol in ons leven spelen.” Een andere belangrijke voorwaarde daarbij is toegankelijkheid en inclusiviteit van de voorzieningen, zodat de stad van iedereen is. Dat betekent ook oog hebben voor betaalbaarheid.

Het toekomstperspectief voor binnensteden vraagt daarnaast om aandacht voor duurzaamheid en klimaatbestendigheid. Juist de cultuursector loopt voorop in duurzame experimenten. Die kunnen bijdragen aan bijvoorbeeld het verminderen van hittestress in de vaak versteende binnensteden of aan het versnellen van de circulaire economie.

In samenwerking de waarden realiseren

Specifieke aandacht is nodig voor het in kaart brengen van de waarden die cultuur genereert. Door deze meervoudige waarden zichtbaar te maken, wordt het eenvoudiger om ze ook daadwerkelijk te verzilveren. De impact van het culturele domein wordt pas op langere termijn zichtbaar en leidt dan bijvoorbeeld tot een stijging van de vastgoedwaarde in het centrum. Het probleem is echter dat degene die investeert meestal niet dezelfde partij is als degene die profiteert. Vastgoedeigenaren profiteren van waardestijgingen, ondernemers van extra bezoekers en gemeenten van hogere belastinginkomsten. De culturele sector zelf ziet die meerwaarde zelden volledig terug, of komt zelfs in de knel doordat huren stijgen.

Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak die de toekomstige waarden naar het heden haalt. Het rapport De moderne agora, gedeeld verlangen spreekt in dit kader van een ‘value case’. Deze begint bij de elementen vanuit de klassieke businesscase en voegt daar de kwalitatieve impact aan toe die niet in geld is uit te drukken. Juist bij kunst en cultuur is die impact vaak groot. Samenwerking is hierbij noodzakelijk, omdat een ‘value’ case nooit vanuit één partij tot stand kan komen. Het vraagt om afstemming tussen gemeente, vastgoedeigenaren, ontwikkelaars, gebruikers van vastgoed en de omgeving. Dat betekent: actief verbinding leggen, netwerken creëren, ruimte beschikbaar stellen in panden en in de openbare ruimte, en tegelijkertijd werken aan nieuwe verdienmodellen.