Bestaanszekerheid en armoede
Als de coalitie erin slaagt om meer betaalbare woningen te realiseren – door onder andere minder regels en het beperken van bezwaarprocedures – dan is dat een eerste belangrijke stap in het verbeteren van de bestaanszekerheid. Veel mensen hebben nu geen toegang tot de woningmarkt. Dat zorgt voor stress, thuisloosheid en soms zelfs uitstel van gezinsvorming.
Op de korte termijn zijn de zorgen over bestaanszekerheid nog niet weg. De aangekondigde bezuinigingen op de sociale zekerheid en zorg zijn slecht nieuws voor mensen in kwetsbare posities. De coalitie is zich ervan bewust dat de armoede zich verdiept. Diverse studies wezen recent al op de ontwikkeling dat weliswaar het aantal mensen in armoede daalt, maar de intensiteit van de resterende armoede toeneemt
. De coalitie stelt voor om met gerichte maatregelen die kwetsbare groep te helpen met een investering in armoedebeleid en preventie van schulden. Voor de aanpak hiervan is structureel 150 miljoen euro gereserveerd. De vraag is of dit voldoende zal zijn om de negatieve gevolgen van de bezuinigingen te dempen. Het risico is dat ongelijkheden toenemen als mensen in kwetsbare positie te maken krijgen met onder meer een kortere WW-uitkering.
Ook wil de coalitie het complexe fiscale, sociale zekerheids- en toeslagenstelsel aanpakken. Veel mensen weten hierin moeilijk hun weg te vinden, wat re-integratie en de aanpak van armoede belemmert. In het coalitieakkoord staan voornemens die moeten zorgen voor minder ingewikkelde regelingen voor burgers, het recht op vergissen en begrijpelijke taal wettelijk te verankeren, en het risico op terugvorderingen van toeslagen te beperken. Het samenvoegen van de kinderbijslag en het kindgebonden budget tot één kindregeling met een hoger vast en een lager variabel bedrag moet zorgen voor meer zekerheid voor gezinnen. Dit zijn noodzakelijke ambities: maar tot nu toe bleken deze moeilijk door te voeren door eerdere kabinetten.
Leefbaarheid
De coalitie blijft investeren in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Dat is goed nieuws voor de twintig gebieden in dit programma: het aanpakken van de concentratie van kansenongelijkheid in kwetsbare wijken vraagt om een langetermijn-aanpak. Platform31 riep de nieuwe coalitie in september 2025 op om ook oog te hebben voor de gebieden die buiten het NPLV vallen, omdat ook zij baat bij de langdurige, samenhangende aanpak. Door het hele land hebben gemeenten te maken met grootstedelijke problematiek, bijvoorbeeld in diverse New Towns en middelgrote gemeenten. Zij willen voorkomen dat hun kwetsbare wijken verder afglijden of de aandachtswijken van de toekomst worden.
Het coalitieakkoord bevat relatief weinig concrete maatregelen om ook die andere gebieden te helpen met het verbeteren van de leefbaarheid. Wel is de ambitie om overlast te voorkomen door mensen met verward of onbegrepen gedrag beter te helpen. Hierbij horen meer mogelijkheden voor burgemeesters om door middel van bemoeizorg in te grijpen en meer crisisplekken te realiseren.
De coalitie heeft het voornemen om de aanbevelingen uit het rapport ‘Elke regio telt’ over te nemen. Daarbij wil zij de kennis en kunde van de mensen in de regio zelf centraal stellen en samenwerken om de leefkwaliteit in regio’s te verbeteren. Verdere concrete uitwerking hiervan is essentieel om oog te hebben voor de leefbaarheidsvraagstukken buiten de steden, zoals vergrijzing, verschraling van voorzieningen en het werktrekken van jongeren.
Sociale buurten en wijken
Een samenleving die weerbaar wil zijn voor crises en hybride oorlogen vraagt om sterkte relaties tussen bewoners en een stevige sociale infrastructuur in wijken
. Een veelgehoorde oproep vanuit de kennisinstellingen en de samenleving is dan ook om te investeren in de sociale samenhang, en de fysieke ontmoetingsplekken waar die samenhang tot stand komt. De coalitie erkent in het coalitieakkoord dat ontmoetingsplekken onder druk staan in dorpen, oudere wijken en nieuwbouwwijken. Zij presenteert daarom een Gemeenschapsfonds op dat ondersteuning biedt aan het realiseren en behouden van voorzieningen zoals buurthuizen en verenigingsgebouwen en meer zorgzame wijken en dorpen. Dit gaat om een incidentele regeling van 200 miljoen euro.
Gezonde leefomgeving
Zowel in nieuwe als bestaande wijken is aandacht voor gezondheid essentieel. Een betere inrichting van buurten kan de gezondheid van bewoners bevorderen: bijvoorbeeld omdat er gezonde voeding beschikbaar is of de leefomgeving uitnodigt tot bewegen of elkaar ontmoeten. In kwetsbare wijken hebben bewoners vaker te maken met een slechte luchtkwaliteit, problemen met vocht en schimmel in hun huizen en geluidsoverlast.
De coalitie erkent het belang van een gezonde leefomgeving en ziet dat de buurt waar mensen opgroeien hun gezondheidskansen bepaalt. Daarom wil ze onder andere zorgen voor medische preventie, het versterken van de sociale basis en meer gezonde keuzes in voeding. Ze kiest daarbij voor een wijk- en buurtgerichte aanpak gericht op preventie en gezond leven voor kwetsbare groepen. Hiervoor is 40 miljoen euro per jaar gereserveerd in 2027 tot en met 2029. Ook wil de coalitie investeren in het Actieprogramma Kansrijke Start om gezinnen in een kwetsbare situatie meer ondersteuning te geven.
Samenwerking van Rijk tot wijk
Om deze plannen tot uitvoer te brengen is de minderheidscoalitie afhankelijk van de steun van de oppositie. Informateur Letschert gaf bewindslieden dan ook het advies om een goed koffiezetapparaat aan te schaffen, omdat er samenwerkingen gesmeed moeten worden. Die samenwerking is ook essentieel tussen de departementen. Daarom benoemden we in september 2025 al het belang van werken aan samenhangend beleid vanwege de beperkte fysieke ruimte en middelen. Immers, de vraagstukken raken aan verschillende beleidsdomeinen.
Het is positief dat de coalitie de Haagse muren wil doorbreken door vaker met domeinoverstijgende teams te werken. Het is veelzeggend dat de coalitie hierbij het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid als voorbeeld noemt, waarin 6 ministeries samenwerken met lokale allianties om 20 gebieden te versterken. Ook voor andere maatschappelijke vraagstukken zoals gezondheid, veiligheid en vergrijzing kijkt de coalitie naar wijken als de plek waar oplossingen tot stand moeten komen
. Het coalitieakkoord wil bijvoorbeeld investeren in zorgzame wijken waarin ouderen langer thuis kunnen wonen. Ook dat vraagt om goede samenwerking met gemeenten, maatschappelijke organisaties, en alle andere partijen die dicht bij bewoners staan. Nu voelen domeinoverstijgende maatschappelijke initiatieven zich vaak nog geremd door verantwoordingseisen en procedures die niet goed passen bij hun flexibele aanpak. Om daadwerkelijk integraal te werken in wijken zijn nog veel stappen te zetten in onder meer het ‘onschotten’ van financiering en het omarmen van burgercollectieven die zich inzetten voor maatschappelijke doelen.
