Regionale en lokale economie

De economie verandert en de manier waarop overheden daar, in de triple helix, samen met bedrijfsleven en onderwijs- en kennisinstellingen op proberen te sturen, verandert mee. Groei van de regionale economie en werkgelegenheid staan bovenaan de prioriteitenlijstjes van de steden. In provincie-akkoorden wordt die focus vertaald naar versterking van het regionale economische ecosysteem.

Ook op rijksniveau is er brede aandacht voor groei van economie, welvaart en werkgelegenheid. Steeds vaker erkent het Rijk daarbij dat het regionale schaalniveau – of het niveau van het daily urban system – als eerste aan zet is. Het vormt het leidmotief van Agenda Stad, van de Regionale Economische Ontwikkelingsstrategie (REOS) voor de Noordvleugel, Zuidvleugel en Brainport Eindhoven. De publicatie Maak Verschil van de Studiegroep Openbaar Bestuur gaat uitgebreid in op het inspelen op regionaal-economische opgaven.

In een kennisgerichte economie is triple helix samenwerking op regionaal niveau tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen belangrijk voor het optimaal benutten van de aanwezige potentie.

Lokale kracht

Lokale kracht is de drijfveer van veel vernieuwing, ook op economisch vlak. Om die vernieuwing voor elkaar te krijgen zijn culturele verschillen bepalend. De eigen DNA-structuur van de regio biedt vaak oplossingen voor toekomstig succes, maar niet alle voorbeelden zijn in iedere regio te gebruiken.

Samenwerking en ondernemerschap zijn cruciale factoren om de lokale economie van meerwaarde te laten zijn in de context van een hoger schaalniveau. Juist in die samenwerking speelt lokale kracht een belangrijke rol. De cultuurgebonden manier van met elkaar omgaan kan de samenwerking maken of breken. Om tot goede afspraken te komen is kennis van die cultuur de sleutel tot succes.

Lokale kracht biedt kansen voor kleinschalige bedrijvigheid en stelt nieuwe ondernemers in staat bij te dragen aan de economie. In relatie tot omliggende steden, kunnen lokale bedrijven van meerwaarde zijn. Iedere unieke kwaliteit draagt bij aan het netwerk. Door van elkaar te leren en lokale krachten te ‘lenen’ (borrowed size) wordt het netwerk van steden sterker.

In dit deel van het kennisdossier Economische veerkracht geven publicaties, projecten en nieuwsberichten een overzicht van trends en ontwikkelingen in de regionale en lokale economie.

Publicaties

Werkende Samenwerking

De 4e VNG Denktank (o.l.v. voorzitter Milo Schoenmaker, burgemeester van Gouda) richtte zich op het thema ‘regionale samenwerking’ met een focus op de veranderingen in de arbeidsmarkt.

Lees ook: Routekaart naar regionale samenwerking (pdf) (VNG Denktank, juni 2018)


Stedelijke regio’s als motoren van economische groei

Volgens deze studie heeft Nederland behoefte aan een nieuwe regionaal economische beleid. Een beleid waarin nationale en regionale agenda’s op elkaar zijn afgestemd en elkaar versterken. Beleid dat zich niet alleen richt op het versterken van de economische structuur maar ook op menselijk kapitaal, woon- en leefomgevingsbeleid en op de infrastructuur.

Lees ook het interview met Otto Raspe in De economische agenda voor stad en regio (2018).


Pas de deux? Het ruimtelijk samenspel van cultuur en economie in Nederland: een beleidsverkenning

In deze studie zijn de mogelijkheden van beleid verkent van een ruimtelijk samenspel tussen cultuur en economie in Nederland.







Spot on. Het landschap als vestigingsvoorwaarde

Hoe geven we het landschap als vestigingsvoorwaarde handen en voeten? Deze vraag is door vereniging Deltametropool opgepakt met 12 pilotprojecten in 5 provincies. De auteurs concluderen dat het “een internationaal relevant onderwerp is met een groot potentieel”.






Regionaal-economische groei in Nederland. Een typologie van regio’s

Het PBL heeft in opdracht van het ministerie van BZK onderzoek gedaan naar de karakteristieken van regio’s met verschillende economische groeipaden en kwaliteit van het woon-werkklimaat. Deze studie laat zien dat de verschillen in regionaal-economische groei aanzienlijk zijn.





Advies regionaal samenwerken: leren van praktijken

Hoe wordt er samengewerkt tussen regio’s en op welke manier kan dit de economische kracht van stad en regio versterken? In dit adviesrapport richt de Sociaal-Economische Raad (SER) zich op de regionale infrastructuren in de driehoek economie, onderwijs en arbeidsmarkt. Het rapport schetst een vijftal spanningsvelden tussen opvattingen over ‘hoe het zou moeten’ en hoe het daadwerkelijk uitpakt in de praktijk. Hieronder vallen de inhoud van de samenwerking, de schaal waarop wordt samengewerkt, urgentie, belangen en regie, democratische verantwoording en de financiering van de samenwerking. Het advies van de SER reikt van het hanteren van een ruimtelijke schaal in de regionale samenwerking die past bij het daily urban system, tot het inzetten van een meerjarige aanpak in het bouwen van een ecosysteem. Tot slot wordt in het advies stilgestaan bij de noodzaak tot goede samenwerking tussen regionaal en nationaal niveau.



Hoe regelen we de regio?

Op verschillende terreinen is de gemeente niet langer meer de vanzelfsprekende maat. De beleidsterreinen van onder meer economie, arbeidsmarkt, onderwijs en bereikbaarheid verschuiven naar het regionale niveau en ook beleidsverantwoordelijkheden worden steeds vaker regionaal ingevuld. Denk bijvoorbeeld aan de Veiligheids- en Arbeidsmarktregio’s. Maar welke impact heeft dit op het lokaal bestuur? Deze publicatie van Platform31 maakt een verkenning in acht regio’s. Hieruit volgen aanbevelingen voor samenwerkingspartners, gemeenteraden en bestuurders, ambtenaren en het Rijk. Zo moet er bijvoorbeeld onder samenwerkingspartners hoge prioriteit worden gegeven aan het frequent, transparant en duidelijk informeren van de raden van de samenwerkende gemeenten en dient het Rijk ruimte aan de gemeenten te geven om via experimenten te onderzoeken hoe zij zélf hun lokale opgaven willen aanpakken.


Maak verschil. Krachtig inspelen op regionaal-economische opgaven

Economische opgaven verschillen per regio. Volgens de Studiegroep Openbaar Bestuur (SOB) blijven er door de uniforme en weinig flexibele inrichting van het Nederlandse openbaar bestuur kansen voor economische ontwikkeling liggen. Nu het daily urban system van mensen zich steeds meer op het regionale niveau afspeelt, staan inhoudelijke opgaven op dit niveau voorop. En wordt van het openbaar bestuur meer aanpassingsvermogen gevraagd om verbindingen tussen domeinen, regionaal en internationaal niveau en bestuurslagen te kunnen leggen. Dit vergt differentiatie, deregulering, de-hiërarchisering en minder vrijblijvendheid in het openbaar bestuur.


Het nationale verdienvermogen en de cruciale rol van regio’s

Regionale samenwerking van bedrijven, kennisinstellingen, gemeenten en provincies is cruciaal om het verdienvermogen van Nederland goed te benutten. Maar op rijksniveau is dit besef nauwelijks doorgedrongen. In het nationale topsectorenbeleid ontbreekt de regionale ruimtelijke dimensie nagenoeg volledig, en er is geen nationale ruimtelijk-economische visie op regionale concurrentiekracht. Dit manifest roept op tot de volgende acties: regionale versnellingsagenda’s om het verdienvermogen van de Nederlandse regio’s te vergroten, en versterking van een ‘breed’ fysiek vestigingsklimaat en kansen voor regionale clusters.


Mainports voorbij

Mainports als Schiphol en de Rotterdamse haven leverden een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie. Technologische innovaties, de overgang naar een biobased economy, internationale concurrentie en nieuwe mondiale routes veranderen de bijdrage die mainports aan de Nederlandse economie leveren. De Raad voor de leefomgeving (Rli) adviseert het nieuwe kabinet (2017) integraal beleid te voeren voor economische kerngebieden om de concurrentiepositie en het vestigingsklimaat van Nederland te versterken. Mainports Schiphol en de Rotterdamse haven blijven belangrijk, maar het vestigingsklimaat kent meer factoren. Versterking van de ruimtelijk-economische ontwikkelstrategie is daarom noodzakelijk.


Magazine Midsize NL

De toekomst van de middelgrote stad is meer dan ooit verbonden met haar positie in de regio en samenwerking met andere gemeenten. Het magazine Midsize NL zet de urgentie neer van het nadenken over de toekomst van de (eigen) middelgrote stad aan de hand van een beschrijving van de belangrijke, onvermijdelijke, trends, interviews, artikelen en een introductie op scenario’s voor de toekomst op de middelgrote stad. Het biedt reflectie en prikkelt het denken over het eigen handelingsperspectief.



  • Lekkerkerker, J., (2016). Midsize NL (pdf). Den Haag/Arnhem: Platform31/Ruimtevolk.

De bijdrage van het MKB aan de Nederlandse economie

Een dynamisch en innovatief MKB speelt in de huidige ondernemende economie een grote rol. Toename van ICT en globalisering vragen om innovaties, ook bij het grootbedrijf. Bijvoorbeeld door uitbesteding aan het MBK. Op die manier kan het grootbedrijf flexibeler opereren, gespecialiseerde kennis of producten inkopen en kan de productiviteit toenemen. Panteia onderzocht de daadwerkelijke bijdrage van het MKB aan de Nederlandse economie en kwam tot de conclusie dat de helft van het MKB inderdaad een innovatieve rol speelt, zestig procent van het MBK een economische bijdrage levert en de dynamische rol van het MKB is afgenomen.


Burgercoöperaties. Speler of speelbal in de nieuwe verhoudingen tussen overheid, markt en samenleving?

Steeds meer burgers richten in verschillende sectoren initiatieven op waarmee ze proberen zelf voorzieningen en diensten te leveren. Denk bijvoorbeeld aan energie- en zorgcoöperaties. Daarmee nemen ze een nieuwe plaats in binnen de bestaande verhoudingen tussen de overheid, markt en maatschappelijke organisaties. Dit wetenschappelijke artikel van Bokhorst en haar collega’s gaat na in hoeverre deze coöperaties effectief en duurzaam zijn, en hoe ze zich positioneren binnen het bestaande veld. Er wordt onder andere besproken hoe, in de ontwikkeling van de coöperatie, professionalisering tot stand komt – de overstap van burgerinitiatief naar burgercoöperatie – en hoe de coöperatie zich verhoudt tot partijen in de omgeving. Zo signaleren de onderzoekers dat er een nieuwe vorm van publiek-privaat-maatschappelijke samenwerking kan ontstaan. Tegelijkertijd, waarschuwen ze, “moeten de coöperaties het samenwerkingsspel leren spelen, anders bestaat het gevaar dat andere partijen de spelbepalers worden en de coöperaties worden ingezet voor doelstellingen van anderen” (bijvoorbeeld voor het behalen van energieafspraken, bezuinigen in de zorg).

  • Bokhorst, M., Edelenbos, J., Koppenjan, J., & Oude Vrielink, M. (2015). Burgercoöperaties. Speler of speelbal in de nieuwe verhoudingen tussen overheid, markt en samenleving? Bestuurskunde, 24(2), 3-16.

De economie van de stad

Hoe werkt de economie van de stad en hoe kan (rijks)beleid de kracht van de stad versterken? In deze notitie wordt door het CPB en PBL een basis voor beleid geboden om de economische Agenda Stad gerichter uit te werken en te concretiseren. Hierbij gaan het CPB en PBL in op 1) agglomeratie-effecten en de achterliggende mechanismen van deze effecten; 2) de mogelijkheden voor beleid op het gebied van agglomeratie-effecten in Nederland; 3) de mogelijke rol die rijksbeleid kan spelen in steden; 4) de belangrijkste kennisvragen die voor de economische agenda voor de stad in de komende periode gelden.

  • Raspe, O., Zwanenveld, P., & Delgado, S. (2015). De economie van de stad. (pdf) Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving & Centraal Bureau voor de Statistiek.

De veranderende geografie van Nederland

Nieuwe patronen van wonen, werken en recreëren zorgen voor nieuwe opgaven in het ruimtelijk-economisch beleid. Dit mozaïek van bovenlokale netwerken wordt gedreven door de opkomende kennis- en diensteneconomie en door toenemende mobiliteit. Langzaam, maar zeker ontwikkelt zich een geïntegreerd interregionaal, interstedelijk systeem. Daarnaast zijn drie typen gebieden te herkennen: 1) Krachtige sociale, economische en culturele verbanden; 2) leisure class en private consumptie- en zorgeconomie; 3) de mazen in het netwerk waar economische activiteiten vertrekken.
Beleidsopgaven worden daardoor steeds meer intersectoraal en interregionaal en vragen van het middenbestuur samenwerking én oplossingen voor mogelijke conflicten.


De economische stad

Hoe kan de economie in de regio zich zo ontwikkelen dat bedrijvigheid en werkgelegenheid toenemen, terwijl er tegelijkertijd extra uitdagingen ontstaan door globalisering, demografische ontwikkelingen en ICT? En hoe liggen de kansen op arbeid en inkomen voor de steeds groter en diverser wordende groep werklozen in de stedelijke samenleving van morgen? Het e-book De stad kennen, de stad maken van Platform31 geeft hier in acht hoofdstukken antwoord op. Tot slot volgt een aantal aanbevelingen, reikend van het beter benutten van verschillen tussen steden en regio’s en het vergroten van de samenhang in het beleid tot het plaatsen van de arbeidsmarkt in het hart van het economisch beleid.


Practices

Resilient Cities

Veel stedelijke regio’s in Europa zijn geraakt door de economische crisis, maar sommige regio’s zijn veerkrachtiger gebleken dan andere. De vraag is waarom. Dit onderzoek analyseert hoe Europese regio’s hebben gereageerd op economische schokken en hoe succesvol ze zijn in het ontwikkelen van nieuwe economieën. Daarnaast kijken de onderzoekers of de veerkrachtige regio’s sterker verbonden zijn met andere regio’s en hoe beleid hierin kan sturen en faciliteren.


City Deal: Road Map Next Economy

In de City Deal committeren partijen zich aan het regionale economische strategietraject ‘Roadmap Next Economy’, die de acties en investeringen moet beschrijven die nodig zijn voor een toekomstbestendige economie van de MRDH. De roadmap moet meerdere uitgewerkte businesscases bevatten op onder andere de volgende terreinen: economie, arbeidsmarkt, onderwijs en gebiedsontwikkeling.

De Roadmap Next Economy (RNE) is op 1 december 2016 aangeboden aan de minister van Economische Zaken Henk Kamp. De RNE is het economische antwoord van de regio op de uitdagingen van nu, waarbij twee ontwikkelingen boven alles uit torenen: de snelle ontwikkeling van internettechnologie en de overgang naar schone energie. De RNE bevat een strategie en een actieprogramma die ervoor moeten zorgen dat de economie van de Metropoolregio klaar is voor de toekomst.

Deelnemende partijen: Metropoolregio Rotterdam Den Haag en 21 omliggende gemeenten, ministeries EZ en BZK , Provincie Zuid-Holland en EPZ.


Concurrentiepositie van Nederlandse steden (2012-2014)

In dit onderzoek dat in het kader van het Platform31-programma Kennis voor Krachtige Steden is uitgevoerd, staat de concurrentiepositie van Nederlandse steden en stedelijke regio’s centraal. Er is kwantitatief onderzoek gedaan naar de positie van steden in internationale netwerken van handel, kennis en investeringen en naar het concept van borrowed size (gebruikmaken van elkaars nabijheid door draagvlak en functies van elkaar te lenen).

Belangrijkste conclusie: agglomeratievoordelen zijn niet alleen voorbehouden aan grote monocentrische steden. Er kunnen ook voordelen behaald worden in een polycentrisch netwerk van middelgrote en kleine steden. De aandacht verschuift van agglomeratiekracht naar netwerkkracht.


Grensoverschrijdende stedelijke netwerken (2008-2014)

In dit onderzoek, dat in het kader van het Platform31-programma Kennis voor Krachtige Steden is uitgevoerd, staan de economische effecten van beleidsinterventies op stedelijke netwerken centraal. Enerzijds is er onderzoek gedaan naar de beleidsconcurrentie tussen overheden en de ruimtelijke relaties tussen steden en regio’s die kunnen leiden tot verstoringen van optimaal beleid. Anderzijds staan de effecten van het slechten van grensbarrières op de economie van grensregio’s centraal.

Belangrijkste conclusie: Als de kans op werk in de grensregio’s toeneemt, worden die regio’s ook een aantrekkelijker plek om te (blijven) wonen. Op langere termijn zullen de toegenomen agglomeratievoordelen in de grensregio’s er naar verwachting voor zorgen dat steeds meer mensen en bedrijven zich er willen vestigen.