2.3. Nieuw Actieplan Bevolkingsdaling (2016)

In de periode tussen 2009 en 2016 heeft een verschuiving plaatsgevonden van agendering en bewustwording naar programmering en uitvoering, zo constateerde de toenmalige minister van BZK in 2016. Daarbij is gebleken dat de inhoudelijke opgaven per regio verschillen en dat die regionale opgaven voorop moeten staan in de aanpak. In het nieuwe ‘Actieplan Bevolkingsdaling’ (2016);

  • Maakt de rijksoverheid via het provincie- en gemeentefonds financiële middelen vrij voor provincies en gemeenten die kampen met krimp
  • Maakt het Rijk samenwerkingsafspraken per regio
  • Voert het Rijk wijzigingen door in knellende wet- en regelgeving, bijvoorbeeld de Wet Samenwerkingsschool, waarmee bijzonder en openbaar onderwijs binnen één school plaats kunnen vinden
  • Stimuleert het Rijk onderzoeken, experimentenprogramma’s en bijeenkomsten gericht op kennisontwikkeling en -deling.

Het plan voorziet in concrete activiteiten, in samenwerking tussen overheden, maatschappelijke organisaties en ondernemers, op vijf thema’s:

  • wonen
  • ruimte en mobiliteit
  • onderwijs
  • zorg en ondersteuning
  • economische vitaliteit en arbeidsmarkt

Zo gaf het Rijk woningcorporaties in krimpgebieden een vermindering op de verhuurderheffing indien zij woningen slopen, waarmee ze een impuls probeerde te geven aan de herstructurering van de woningvoorraad in krimpgebieden. Ook stimuleert de rijksoverheid samenwerking tussen scholen door tijdelijk geld beschikbaar te stellen aan schoolbesturen in krimpregio’s voor het aanstellen van een procesbegeleider. De wens om te experimenten was gedurende de periode van de twee actieplannen een constante factor. In de periode 2014-2016 voerden Platform31 en het ministerie van BZK een tweede ronde van experimenten uit, met daarin dertien lokale projecten in krimp- en anticipeergebieden.

Tweede voortgangsrapportage Actieplan (2018)
In de tweede voortgangsrapportage van het nieuwe Actieplan (2018) koppelt het ministerie van BZK bevolkingsdaling aan een aantal nationale opgaven met groeiende urgentie: klimaatadaptatie, energietransitie en kringlooplandbouw. Zij start twee zogenaamde ‘expertisetrajecten’, gericht op kennisontwikkeling in een specifiek domein in krimpregio’s. Eén van de trajecten heeft betrekking op wonen en jaagt kennisontwikkeling aan over het toekomstbestendig maken van de woningvoorraad in krimpgebieden. Het andere traject richt zich op de kansen en uitdagingen die de energietransitie en klimaatadaptatie bieden voor gebieden met bevolkingsdaling. Daarnaast initieert de landelijke overheid maatwerktrajecten in een aantal regio’s waar de urgentie en actiebereidheid hoog is. In deze trajecten bezien Rijk en regio wat de regio specifiek nodig heeft om de gevolgen van krimp op te vangen. Minister Ollongren verlengt tot slot doorlooptijd van het Actieplan met een jaar tot 2021.

Bovendien zet het Rijk in op een koerswijziging in het actieplan, van domeingerichte afspraken naar een integrale aanpak. Het nieuwe devies is meer focus op positieve vitaliteit en kracht, en minder op krimp als negatieve trend. Eind 2020 zal de eindevaluatie van het huidige Actieplan bevolkingsdaling plaatsvinden. In dit jaar zal het ministerie zich ook beraden op de inzet van de landelijke overheid op het thema bevolkingsdaling na afloop van het huidige actieplan.

Regio Deals
Sinds 2018 jaagt de rijksoverheid de samenwerking op het niveau van de regio aan met Regio Deals. Dit zijn samenwerkingen tussen rijk en regio om de regionale kracht te versterken en zijn te beschouwen als regionale varianten op de ‘City Deal’. Het kabinet stelt 950 miljoen euro beschikbaar in de zogenaamde ‘Regio envelop’. Iedere deal komt tot stand met cofinanciering uit de regio. De achterliggende gedachte is dat het Rijk, regionale overheden en de bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties samen optrekken om regionale opgaven aan te pakken. Anno 2019 zijn er in totaal zeventien Regio Deals gesloten. Alle krimpregio’s zijn betrokken bij een Regio Deal. Zo gaat er bijvoorbeeld 25 miljoen euro naar Noordoost Fryslân om te investeren in onderwijs, arbeidsmarkt en burgerinitiatief Holwerd aan Zee. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) coördineert de Regio Deals.

Deze deals zijn een uiting van een toenemende aandacht voor de regio en markeren mogelijk een omslag in de aanpak van bevolkingsdaling. In de deals wordt het thema bevolkingsdaling geïntegreerd met andere regiospecifieke opgaven, in plaats van dat bevolkingsdaling een eigen beleidsterrein is. Enkele partijen die al langer pleiten voor meer aandacht voor bevolkingsdaling in reguliere beleidsprocessen, zoals bijvoorbeeld de wetenschappers van de Wetenschappelijke Reflectiegroep Bevolkingsdaling, juichen de komst van de Regio Deals daarom toe. Ook de krimpprovincies (K6) schrijven: ‘’Met de regiodeals zijn al stappen gezet in deze richting [van regionaal differentiëren, red.], het is nu zaak om het regiodenken vast te houden en uit te breiden.’’