Betrokken partijen en bewoners

Welke partijen zijn betrokken?

De transitie naar aardgasvrije wijken raakt de hele samenleving en dus een groot aantal betrokken partijen. Een overzichtelijke indeling van de belangrijkste partijen is te maken door de tweedeling gebruikers van aardgasen de overheid.

Voor een algemene beschrijving van partijen actief in de gebouwde omgeving heeft Platform31 de publicatie Spelers op de woningmarkt uitgegeven. De uitgave geeft een overzicht van de diverse spelers en hun taak.

De kant van de gebruiker

Bewoners
Bewoners gaan de warmtetransitie van dichtbij meemaken. Het overstappen op een alternatief en het isoleren van woningen vraagt om aanpassen en gedragsverandering. Het is belangrijk dat er draagvlak is voor de transitie en de gevolgen daarvan. Om draagvlak te behouden of te creëren moeten bewoners meegenomen worden in het geen hun aangaat.
Bewoners zijn dus een cruciale factor in het komen tot aardgasvrije wijken. Veel gemeenten, woningcorporaties en andere partijen doen al ervaring op met communicatie naar een participatie van bewoners. Het experimenteren met energiecoaches, informatiebijeenkomsten en, werkgroepen zijn hier voorbeelden van.
Het Platform31 rapport Van Klimaatakkoord naar duurzame woning verkent hoe beleidsinstrumenten gericht op energiebesparing aansluiten bij de leefwereld van burgers. Ook de handreiking Burgerparticipatie in de warmtetransitie voor beleidsmakers biedt handelingsperspectief. Dit stuk is gebaseerd op onderzoek in de pilotwijken: Wageningen, Nijmegen, Haarlem en Rotterdam.
In opdracht van het programmabureau Warmte Koude Zuid-Holland schreef design thinking bureau Waai het rapport Van gas los: de beleving van de burger centraal (pdf)tijdens de aardgastransitie. Hiermee geeft het bureau advies bij het opstellen van een communicatiestrategie richting de bewoners.
HIER verwarmt biedt heldere informatie over wat de transitie voor bewoners kan betekenen en wat bewoners zelf kunnen bijdragen aan de transitie. Ook verzamelt de organisatie voorbeelden van bewoners die het gelukt is aardgasvrij te wonen.
Het SCP onderzocht hoe woningeigenaren de aanstaande omslag naar aardgasvrij ervaren. In de publicatie Onder de pannen zonder gas? Woningeigenaren en hun afwegingen voor aardgasvrije alternatieven komt naar voren wat hun kennis, houdingen en ervaringen zijn ten aanzien van de warmtetransitie zijn.

Burgerinitiatieven
Sinds 2011 is het aantal lokale energie-initiatieven groeiende. Deze groepen bewoners stellen zich actief op om de energietransitie te versnellen vanuit een welbegrepen eigenlijkbelang. De ontwikkeling van deze maatschappelijke beweging wordt bijgehouden in de Lokale Energie Monitor.
Het programmabureau Warmte Koude Zuid-Holland neemt een trend waar van burgerinitiatieven die zich oriënteren op het beheren van een warmtebron. Zij schreven over deze initiatieven in hun rapport Lokale warmte-initiatieven en de rol van burgercollectieven in de warmtemarkt.

Gebouweigenaren
Gebouweigenaren kunnen zelf beslissen hoe ze de transitie vormgeven, afhankelijk van de beschikbare alternatieven. Het Platform31 project over Duurzame VvE’s ontwikkelde een nieuw businessmodel rondom de transitie speciaal voor VvE’s.

Woningcorporaties
Het Ontwerp Klimaatakkoord ziet de huursector, en daarmee de woningcorporaties, als startmotor voor de warmtetransitie. De eigenaren van veel vastgoed moeten als eerst verduurzamen.
De koepel van de woningcorporaties Aedes biedt met de routekaart CO2-neutraal 2050 inzicht in de langetermijnstrategie van een corporatie op weg naar CO2-neutrale woningen. Corporaties hebben afgesproken dat hun woningvoorraad in 2021 op gemiddeld label B zit en dat in 2050 alle woningen CO2-neutraal zijn. De routekaart geeft hierbij een handvat en is een manier om het gesprek aan te gaan met bijvoorbeeld de gemeente.

De kant van de overheid

Gemeenten
De website van het programma Energie van de VNG is de ingang naar programma’s rond onder andere huurwoningen, koopwoningen, bedrijven en scholen. Daarnaast is er voor gemeenten een inspiratiedossier (pdf) opgesteld door de RVO met daarin een heldere uitleg over de taak van gemeenten binnen de transitie. Ook zijn er veel voorbeelden van projecten en pilots in te vinden ter informatie en inspiratie.

Brochure Rol van gemeenten warmtenetten
Over de complexe rol van gemeente bij het aanleggen van warmtenetten schreven Kaapz, RVO, PIANOo en het programmabureau warmte koude van de provincie Zuid Holland de brochure Rol van gemeenten bij het aanleggen van warmtenetten (pdf, 4 MB). Het vertrekpunt is de vraag: Hoe gaat de gemeente om met het gunnen van gebieden aan warmtepartijen? De auteurs laten zien dat hét eenduidig antwoord op deze vraag niet bestaat en in hoge mate bepaald wordt door keuzes die een gemeente zelf kan en moet maken. De brochure is een hulpmiddel bij deze keuzes.

Provincies
Provincies kunnen op regionaal niveau partijen met elkaar verbinden en zelf besluiten om te investeren in de ontwikkeling van nieuwe technieken. Op dit moment is het IPO aan het onderzoeken op welke manieren provincies kunnen bijdragen. Enkele praktijkvoorbeelden samengesteld door het IPO zijn hier te vinden.

Regio’s
In het Regeerakkoord van Rutte III is afgesproken dat gemeenten, provincies, waterschappen en netbeheerders per regio een plan voor verduurzaming van de gebouwde omgeving maken. Zo moeten ze samen komen tot een programmatische aanpak met een optimale mix van energiebesparing, duurzame warmte en duurzame opwekking. Per regio wordt er samen een Regionale Energiestrategie (RES) opgesteld. Dit is een regionaal samenwerkingsverband in de vorm van een meerjarige programmatische aanpak in de regio. Zo worden nationale afspraken uit het Klimaatakkoord vertaald naar de regio. Uit de vijf pilots van de Green Deal Regionale Energiestrategie hebben bovengenoemde partijen in vijf regio’s in 2017 een regionale energiestrategie opgesteld. Uit de vijf pilots is onder andere gebleken dat het belangrijk is om inwoners en bedrijven daarbij te betrekken, op zowel strategisch als projectniveau. Dit versterkt het draagvlak en de acceptatie.

Waterschappen
In 2025 willen de waterschappen 100% energieneutraal zijn. Ze leveren een bijdrage aan de transitie in de regio door steeds vaker hun terreinen open te stellen zodat meerdere partijen kunnen profiteren van de mogelijkheden aldaar. Op dit moment werkt de Unie van Waterschappen aan het ontsluiten van energie uit oppervlaktewater (TEO). De Unie van Waterschappen geeft aan dat er naast TEO nog meer casestudies en projecten op de planning staan. Op de energiekaart zijn deze studies en projecten te vinden.

Rijksoverheid
Het programma Aardgasvrije wijken wordt vormgeven door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Hierbinnen kregen 27 gemeenten een rijksbijdrage voor het aardgasvrij maken van een wijk. Met deze proeftuinen wordt kennis en ervaring opgedaan. Daarnaast ontvingen 11 gemeenten een stimuleringsbijdrage om een basisschool aardgasvrij en het binnenklimaat fris te maken.

Netbeheerders en energieleveranciers

Netwerkbedrijven en Netbeheerder
Netbeheerders hebben de wettelijke taak om het aardgasnetwerk te onderhouden en te vervangen als dit verouderd is. Samen met gemeenten geven netbeheerders invulling aan de transitie. Voorheen waren netbeheerders middels de gaswet verplicht om waar nodig voor een gasaansluiting te zorgen, deze wet is in 2018 aangepast naar een techniek neutraal warmterecht.
In juni 2018 ondertekende brancheorganisatie Netbeheer Nederland het akkoord Nieuwbouw Aardgasvrij waarin ze samen met betrokken partijen afspraken maakten om nieuwe bouwprojecten aardgasvrij te bouwen en de geplande en lopende bouwprojecten zoveel mogelijk aardgasvrij te maken. Netbeheer Nederland biedt informatie over de rol van netbeheerders binnen de transitie.
De ambities van netbeheerders om bij te dragen aan de energietransitie reiken vaak verder dan haar wettelijke taken. In veel gevallen is er hiertoe een koepelorganisatie opgericht waarbinnen diverse activiteiten plaatsvinden. Zo valt de netbeheerder Liander onder de paraplu van netwerkbedrijf Alliander.

Energieleverancier
Het ontwikkelen van producten en diensten ter vervanging van aardgas gebeurt door de markt. Branche organisatie Energie-Nederland geeft aan dat het speelveld verandert door de energietransitie, zo worden burgers naast consument ook producent en dienen nieuwe aanbieders uit andere sectoren zich aan. Ook wordt verwacht dat het aantal energiecoöperaties zal toenemen. Energieleveranciers (voor kleinverbruikers) dienen wel over een energievergunning van de ACM te beschikken of samen te werken met een leverancier die deze vergunning al heeft. Veel energiecoöperaties werken daarom met een energiebedrijf samen.

  • Overige partijen
    Partijen met activiteiten in de grond, zoals bedrijven die werken met drinkwater, riolering, elektriciteit, telefonie en internet, spelen een rol bij de transitie. Daarnaast kunnen nog tal van andere partijen betrokken zijn, of interessant zijn om te betrekken, bij de transitie naar aardgasvrij. Denk bijvoorbeeld aan de installatiebranche, bouwbedrijven, projectontwikkelaars, ondernemersverenigingen, natuurverenigingen, monumenten organisatie, scholen en adviesbureaus.

Verantwoordelijkheden en rollen

In het energielandschap lagen tot voor kort de rollen en verantwoordelijkheden van al deze partijen grotendeels vast. De overheid heeft een bestuurlijke verantwoordelijkheid om te zorgen dat elke woning kan worden verwarmd. Dat is onder andere geregeld in de Gaswet, die gasnetbeheerders verplicht om woningen in de bebouwde kom aan te sluiten op het aardgasnet (aansluitplicht). Voor nieuwbouwwijken is voorgesteld de aansluitplicht in 2018 te vervangen door een warmterecht. De Tweede Kamer buigt zich hierover. Gemeenten kunnen dan een gebied aanwijzen waar geen gastransportnet wordt aangelegd, als er een warmtenet of een andere warmtevoorziening is voorzien. Uiteindelijk wil het kabinet voor alle gebouwen de aansluitplicht vervangen door een warmterecht. Een termijn is daarvoor nu nog niet bekend.

Deze en andere nationale en lokale wet- en regelgeving is in kaart gebracht in het Kader voor afwegingsprocessen (pdf), dat is opgesteld door de Warmtetafel die plaatsvond in de periode 2016 – 2017 als onderdeel van de zes versnellingstafels waar overheden en marktpartijen zich buigen over de opgaven rond duurzame warmte.

Door de energietransitie kunnen bestaande rollen en verantwoordelijkheden veranderen. Op de markt voor stroom is dat nu al goed zichtbaar. De grote energiebedrijven zijn al lang niet meer de enige leveranciers van energie. Ook rond warmtelevering zal het speelveld veranderen, doordat gebruikers andere vormen van warmte gaan afnemen. Wijken en gemeenten die nu al bezig zijn met de aanleg van nieuwe (individuele of collectieve) systemen, buigen zich over vragen als: wie wordt eigenaar van een warmtenet of warmtepomp? Wie is verantwoordelijk voor het onderhoud? Hoe om te gaan met bewoners die niet willen of kunnen aansluiten?

Hoe rollen en verantwoordelijkheden zich ontwikkelen en er in 2030 of 2050 uitzien, is nog niet te voorspellen. Het is onderwerp van onderzoek in diverse projecten, ook bij Platform31, zoals het Onderzoek Governance energietransitie en de Community of Practice aardgasvrije wijken.