Inhoud kennisdossier

Dit kennisdossier krijgt binnenkort verder invulling met de volgende deelthema’s:

Gedrag

De energietransitie heeft grote invloed op de gebouwde omgeving en de leefomstandigheden van bewoners. Tegelijkertijd kampt een grote groep met financiële problemen, of komt daar ongemakkelijk dicht bij in de buurt. Hoe deze mensen toch meegenomen kunnen worden en misschien zelfs voordeel kunnen ondervinden van de energietransitie vraagt een slimme aanpak waarbij verschillende beleidsdomeinen met elkaar worden verbonden (koppelkansen). Het gedrag van bewoners speelt dan een cruciale rol in de keuzes die beleidsmakers met elkaar maken.

Keuzes maken

Bewoners moeten aan veel dingen denken wanneer ze worden geconfronteerd met de energietransitie. Wat betekent het voor mij? Welke mogelijkheden heb ik? Kan ik het wel betalen? Welke hulp heb ik nodig? Dit zijn vragen waar iedere woningeigenaar een antwoord op moet vinden, en dit kost veel tijd en energie. Voor mensen in een financieel kwetsbare positie is dit nog moeilijker dan voor mensen zonder geldzorgen. Zij hebben de mentale ruimte niet om over grote zaken als het klimaat en de energievoorziening van hun woning na te denken. In plaats daarvan zijn ze al blij als ze de eindjes aan elkaar kunnen knopen.

Deze focus op de korte termijn wordt veroorzaakt door stress. De druk om in de minimale levensbehoeften te kunnen voorzien terwijl de mogelijkheden daartoe beperkt zijn zorgt ervoor dat mensen anders denken. Doordat er te lang, te veel stresshormonen door het lichaam circuleren, wordt het vermogen om helder en strategisch te denken verstoord. Hierdoor hebben mensen met geldzorgen moeite om plannen te maken voor de lange termijn, hebben ze hun emoties minder goed onder controle en vertonen ze gedrag dat hen uiteindelijk meer schaadt dan goed doet. De keuzes die ze nemen blijken relatief vaak in hun nadeel uit te pakken.

Kenmerken van financieel kwetsbare bewoners

Mensen met een laag inkomen blijken uit onderzoek van Nibud relatief vaak overeenkomende eigenschappen te hebben: ze zijn relatief jong, hebben kinderen, leven van een uitkering en zitten in een huurwoning. Door een terugval in inkomen of oplopende uitgaven hebben ze weinig bestedingsruimte, wat onder andere wordt veroorzaakt door missende financiële vaardigheden. De uitgaven die ze doen zijn vaak impulsief en gericht op de korte termijn. Bovendien geldt dat zulke situaties niet alleen worden veroorzaakt doordat mensen in een arm gezin opgroeien: ook ingrijpende levensgebeurtenissen als een scheiding of het verlies van werk kunnen aan het begin staan van een leven in (energie)armoede.

Een brede aanpak

Hoe kunnen deze mensen worden geholpen? Aan de ene kant kan de energietransitie een bedreiging vormen: het gaat al slecht, en de overstap naar duurzame energie kost geld dat lage inkomens niet hebben. Aan de andere kant kan de energietransitie ook een kans vormen: door bewoners in armoede al vroeg in het proces te betrekken en met begeleiding en hulp naar een duurzamer leven te begeleiden, kunnen ze in staat worden gesteld om hun eigen leefomstandigheden te verbeteren, en de armoede misschien zelfs achter zich te laten.

Hierbij zijn twee actielijnen te onderscheiden: aan de ene kant moet bewoners een duurzamere leefstijl worden bijgebracht, terwijl aan de andere kant ook het standaard energiegebruik van de woning omlaag moet door een verduurzamingsrenovatie.

Uit verschillende onderzoeken die Platform31 de afgelopen jaren heeft uitgevoerd, blijkt dat een brede, sectoroverstijgende aanpak hiervoor van cruciaal belang is. Techniek én het sociale domein en zowel besluitvorming als uitvoering moeten samen optrekken om de transitie ook voor de financieel kwetsbaren mogelijk te maken. Maatwerk is daarbij het leidende principe. Een vertrouwensband tussen de bewoner en de betrokken instanties is het fundament waarop een succesvolle aanpak geschoeid moet worden. Stabiliteit en ruimte voor gesprek worden door zowel professionals als bewoners steeds opnieuw genoemd als bouwstenen van deze vertrouwensband.

Concreet zijn er een aantal acties waar iedere bewoner met geldzorgen bij gebaat is:

  • Pak eerst de fundamentele problemen aan waar een bewoner mee worstelt voordat er over energiebesparing en verduurzaming kan worden gepraat
  • Ondersteuning op het sociale vlak van doorslaggevend belang: mensen moeten op professionals en op hun buren kunnen leunen. Zorg daarbij voor duidelijke kaders zodat iedereen weet wat hij/zij van de ander kan verwachten.
  • Energiezuinigheid moet aantrekkelijk zijn en met een positief geformuleerde boodschap worden gebracht. Hier is een speciale rol weggelegd voor sleutelfiguren, ambassadeurs en ervaringsdeskundigen. Zij moeten voldoende professionaliteit hebben om hun werk goed te kunnen doen: ze hebben de juiste kennis, een respectvolle houding en ook weet van de omgang met goede communicatie en weerstand.
energiearmoede