Wonen, een mensenrecht, en wel zo normaal mogelijk

Een dak boven je hoofd is een fundamentele voorwaarde om een leven te kunnen leiden in overeenstemming met een mensenwaardig bestaan, zo stelt het College voor de Rechten van de Mens. In lijn met het VN-verdrag Handicap voegt de Commissie Toekomst Beschermd Wonen het ‘normaliseren van wonen’ daaraan toe. Het sluit aan op de langer gaande zijnde beweging van ambulantisering: de zorg moet naar de cliënt komen, in plaats van een verhuizing van de cliënt uit de wijk naar een instelling. ‘Goed wonen’ komt steeds hoger op de agenda te staan, zo ook binnen het experiment Weer Thuis.

Goed wonen voor iedereen

Goed wonen wil iedereen. In het discours over mensen die uitstromen uit beschermd wonen of maatschappelijke opvang stond de laatste jaren de beschikbaarheid van ‘betaalbare, kleine woningen’ centraal. In toenemende mate komt er echter aandacht voor de kwaliteit van de woningen. De ene persoon gedijt bijvoorbeeld beter in een gemengde woonvorm, terwijl de ander de voorkeur geeft aan een prikkelvrije omgeving. Dat hier nog weinig oog voor is, bleek uit een inventarisatie van Ieder(in) in samenwerking met MIND (Pdf) en de patiëntenfederatie Nederland. Het zette hen aan om een visie op wonen te ontwikkelen, die beleidsmakers en stakeholders moet helpen om te investeren in de kwaliteit van wonen voor mensen met een beperking of aandoening. Omdat, zoals het College voor de Rechten van de Mens aangeeft, niet goed wonen tot problemen kan leiden.

VN verdrag biedt houvast
De basis voor onze opvattingen over kwaliteit van wonen ligt in het VN-verdrag inzake personen met een beperking. Artikel 19 van dit verdrag behelst het gelijke recht om zelfstandig te wonen en deel uit te maken van de maatschappij. Het gaat om het recht van mensen met een beperking om vrijelijk hun verblijfplaats te kiezen, alsmede waar en met wie zij leven, en niet verplicht te zijn te leven in een bepaalde leefregeling. Ook in andere artikelen worden rechten beschreven die relevant zijn voor het wonen. Dat betreft: het universeel ontwerp (artikel 2), de eerbiediging van de persoonlijke autonomie (artikel 2), het waarborgen van de veiligheid (artikel 11), privacy en eerbiediging van gezinsleven en de woning (artikel 22) en het recht op een behoorlijke levensstandaard, waaronder huisvesting en toegang tot volkshuisvestingsprogramma’s (artikel 28).

Kiezen, gebruiken en voelen

“Je huis is de basis voor het participeren in de samenleving, de plek waar je bijkomt”, aldus Anneke van der Vlist, beleidsmedewerker Wonen van Ieder(in). Goed wonen bestaat volgens de eerdergenoemde samenwerkende organisaties uit drie elementen (zie onderstaand figuur). Met name het eerste (pijltje) en derde (hartje) element zijn belangrijk voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. “Het eerste element, het pijltje, betekent dat je zelf de regie hebt. Met andere woorden; je hoort zelf te kiezen waar en met wie je woont. Mensen met een beperking verschillen heel erg in die wensen en daarom is het des te belangrijker dat je met mensen daarover in gesprek gaat. Het tweede element is het sleuteltje: het kunnen gebruiken van je huis en buurt. Dit element is vooral van belang voor mensen met een fysieke beperking. Hierbij gaat het er bijvoorbeeld om of je goed je huis in- en uit kunt en kunt vluchten als er brand is. Het derde element, het hartje, heeft betrekking op de sociale aspecten van de woning. Voel je je thuis in je woning en in de buurt? Voel je je op je gemak bij je medebewoners of buren?”

Drie elementen van goed wonen
Drie elementen van goed wonen

Variatie in woonbehoeften

De woonbehoeften van mensen met een beperking dienen als uitgangspunt in de zoektocht naar goed wonen. Uit recent onderzoek (2019) van het Verwey-Jonker Instituut blijkt dat de woonbehoeften van mensen met een beperking variëren naar type beperking en leeftijd. Sommige mensen geven bijvoorbeeld sterk de voorkeur aan wonen samen met mensen met een soortgelijke beperking, terwijl anderen het liefst wonen met verschillende groepen door elkaar heen. Als specifiek gekeken wordt naar mensen met een psychische beperking, valt op dat juist deze groep het minst tevreden (68% van de respondenten) is over de eigen woonsituatie. Redenen zijn een (te) dure woning, te weinig sociale contacten in de buurt en de wens om zelfstandig(er) te gaan wonen. Zij geven vaak de voorkeur aan een prikkelarme woning en woonomgeving. Het vinden van een nieuwe woning is echter niet zo gemakkelijk; ruim 70% van de respondenten ervaart één of meerdere knelpunten bij het vinden van passende woonruimte. Woonbehoeften verschillen echter niet alleen naar type beperking, maar variëren ook binnen de verschillende groepen. Om grip te krijgen op deze individuele woonbehoeften en woonvragen, stellen sommige gemeenten zogenaamde woonprofielen op, bedoeld om de huisvestingsvraag en -mogelijkheden van toekomstige bewoner(s) nader in te kleuren. Een voorbeeld daarvan zijn de woonprofielen van ’s-Hertogenbosch, hieronder weergegeven.

Woonprofielen ’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch werkt met woonprofielen. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de zorgaanbieder en de medewerker waarvan de bewoner ondersteuning krijgt. Het woonprofiel wordt opgesteld in samenspraak met de bewoner en diens naaste familie. In het profiel is onder andere aandacht voor:

  • Inkomenssituatie: kan de bewoner de huur betalen?
  • Mogelijkheden tot zelfstandig wonen: wat is de voorgeschiedenis?
  • De aard van de benodigde begeleiding: accepteert de bewoner de ondersteuning?
  • Leefbaarheid: zijn er risicofactoren voor de woonomgeving, op welke manier wil iemand contact maken met omgeving?
  • Woonwensen, onder andere type woning en locatie.

Essentieel is dat de betrokkene, de zorgaanbieder en regievoerder van het sociaal wijkteam niet een te rooskleurig beeld schetsen. Mogelijk kan het gesprekskompas (Pdf) hierbij behulpzaam zijn; een format bedoeld voor mensen met complexe(re) vragen. Dit resulteert in een meer complete huisvestingsvraag.

Tot slot

Om tegemoet te komen aan de verscheidenheid in woonbehoeften van de doelgroep is volgens de commissie Toekomst Beschermd Wonen een ‘breed arsenaal aan woonvarianten’ nodig. Het is niet duidelijk om welke varianten het gaat. In het manifest ‘De sleutel in handen’& benadrukt MIND Ypsilon het niet nodig is om nieuwe woonvormen te ontwikkelen. In het experiment Weer Thuis werkt Platform31 aan het in kaart brengen van de bestaande woonvormen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid en eventuele lacunes in het aanbod. De uitkomsten helpen regio’s bij het organiseren van een sluitend aanbod voor mensen met een psychische kwetsbaarheid.

Achtergrond en meer informatie

In het experiment Weer Thuis onderzoekt Platform31 samen met experimentpartners de ontwikkelingen in het wonen en wijkarrangementen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. in het kader van dit experiment volgt in het eerste kwartaal van 2020 een publicatie over woonbehoeften en woonvormen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid.

Op de website goedwonenvooriedereen.nl, een initiatief van Ieder(in) in samenwerking met de Patiëntenfederatie Nederland en MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid, is meer informatie te vinden over goed wonen voor mensen met een beperking.

In de webinar: Wonen en zorg voor jongeren in een kwetsbare positie wordt gesproken over het woonvraagstuk voor de doelgroep 16 tot 27-jarigen. Onder andere Anneke van der Vlist van Ieder(in) en Susan van Klaveren van Platform31 namen aan dit webinar deel.