Wijklab-panel adviseert in Schiedam-Oost: geef wijkgericht werken een goede plek in de wijkaanpak

Op 8 september kwam het Wijklab op bezoek in Schiedam-Oost – een van de 20 focusgebieden in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). In een Wijklab maakt een multidisciplinair expertpanel met gezag in één dag kennis met een wijk en biedt denkkracht en advies voor bestuurders, beleidsmakers, professionals en bewoners op een specifiek domeinoverstijgend vraagstuk. In dit Wijklab kon het expertpanel de tanden zetten in de vraag: hoe brengen we de top-down wijkaanpak samen met het bottom-up wijkgericht werken? De komende jaren wordt in het kader van het NPLV een grote stedelijke vernieuwingsaanpak vormgegeven in Schiedam-Oost. De afgelopen jaren stonden in het teken van Oost Pact Door, een werkwijze voor en door bewoners en wijkprofessionals.

Advies centrale vraagstelling

Het Wijklab-panel adviseert om Oost Pact Door te verstevigen én een plek te geven binnen het Nationaal Programma Schiedam-Oost. De werkwijze van Oost Pact Door (OPD), waarin buurtprofessionals, bewoners, ondernemers en andere sleutelfiguren elkaar treffen en samenwerken aan verbetering van de wijk, is een essentiële basis voor de stevige wijkvernieuwingsplannen en verdient daarom ruimte en vertrouwen.

Op dit moment is de organisatie van de OPD-werkwijze kwetsbaar ingericht, waardoor het risico bestaat dat belangrijke buurtnetwerken verloren gaan als bijvoorbeeld sleutelfiguren vertrekken. Daarom pleit het panel ervoor OPD robuuster te maken, door meer vertrouwen en ruimte te bieden voor de professionals en betrokkenen die eraan meewerken. Daarnaast zou een formele plek van OPD binnen de stedelijke vernieuwingsaanpak OPD duurzamer kunnen maken. Het gaat daarbij om erkenning en gelijkwaardigheid van beide sporen. Een uitwerking van dit advies kan zijn dat een sleutelpersoon uit OPD in het programmabureau van de stedelijke vernieuwingsaanpak wordt opgenomen, waardoor Oost Pact Door integraal onderdeel wordt van het stedelijke vernieuwingsprogramma. Ook zouden actieve bewoners mee kunnen denken als de aanpak richting uitvoeringsplannen beweegt.

Een belangrijk voordeel van deze wijzigingen is dat het perspectief van de wijkprofessional, (actieve) bewoner en ondernemer wordt ingebracht in het Nationaal Programma. Dat perspectief is belangrijk om onder andere vroegtijdig de onderstromen in de wijk te signaleren, iets waar strategen en bestuurders per definitie verder vanaf staan. Dit maakt de aanpak wendbaarder en effectiever, omdat je beter in staat bent om bij te sturen (waar dat nodig is) en aan te sluiten bij wat er speelt in de wijk (waar dat kan).

Overige adviezen

Het Wijklab-panel krijgt een dag om de wijk te leren kennen en uiteenlopende betrokkenen en organisaties uit de wijk te spreken. Het panel maakt van het Wijklab gebruik om ook adviezen te geven die iets verder van de centrale vraagstelling af liggen maar de wijk verder zouden kunnen helpen. Rond drie thema’s formuleerde het panel aanvullende adviezen:

  • Organiseer dat de stad bijdraagt aan de wijkaanpak. Schiedam-Oost heeft eigen, hardnekkige problematiek. De vindplek van deze problemen is weliswaar de wijk, maar moet alles ook in de wijk worden opgelost? Hoe kan op stedelijk niveau ondersteuning geboden worden aan de doelstellingen van de vernieuwing van de wijk? Het Wijklab-panel adviseert om verstedelijkingsprojecten elders in de stad te benutten ten behoeve van de woon- en logiesvraag in Schiedam-Oost om de druk op de wijk te helpen verlichten. Het aangrenzende grootschalige inbreidingsprogramma Schieveste zou hierin een functie kunnen vervullen, waarbij pal naast de wijk ongeveer drieduizend woningen zullen worden opgeleverd. Het expertpanel waarschuwt ervoor dat de twee stadsdelen (Schieveste en Schiedam-Oost) met de ruggen naar elkaar kunnen komen te staan en adviseert daarom een stevigere relatie tussen beide gebieden op te bouwen. Schiedam-Oost kampt met overbewoning. Schieveste zou kunnen zorgen voor ‘lucht’ in de wijk.
  • Zet de aanpak van de particuliere woningvoorraad hoger op de agenda in de wijkaanpak. Schiedam-Oost heeft te maken met woonoverlast, slechte kwaliteit woningen en overbewoning. Deze problemen vinden de deelnemers vooral in de particuliere woningvoorraad, waar veel arbeidsmigranten veelal tijdelijk worden gehuisvest in te kleine woningen. Schiedam maakt al werk van deze opgaven, bijvoorbeeld met maatregelen rondom opkoopbescherming en zelfbewoningsplicht. Het panel is van mening dat deze opgave nog meer aandacht verdient. Het stelt dat de neerwaartse spiraal waarin Schiedam-Oost zich bevindt voor een belangrijk deel wordt veroorzaakt door het uitmelken van particulier bezit, waar arbeidsmigranten ontoereikend en onzeker worden gehuisvest. Het NPLV maakt het makkelijker om het Rijk meer bij deze taaie problematiek te betrekken om gezamenlijk te onderzoeken welke bestaande instrumenten nog ingezet kunnen worden en welke nieuwe wegen nog kunnen worden ontwikkeld. Het panel adviseert om in de stedelijke vernieuwingsaanpak de particuliere woningvoorraad een grotere rol te geven. Dit is waar de wijk alleen niet op kan acteren, maar waar de stad en het Rijk aan zet zijn. Op die manier bouw je ruimte in om de particuliere eigenaren waar nodig aan hun (dure) jasje te trekken en maak je samenwerking met relevante domeinen binnen de gemeente makkelijker. Daarbij benoemt het panel dat zij er waarde aan hecht dat de inzet niet moet zijn om de arbeidsmigranten uit de wijk te halen, maar juist om hen passende en toereikende huisvesting te bieden. Passende huisvesting is de maatschappelijke sleutel van de oplossing voor andere problemen, zoals overlast.
  • Geef de professionals en semi-professionals die actief zijn in de wijk meer ruimte en vertrouwen. Daaronder scharen de panelleden ook de bewoners die zij hebben gesproken en die zodanig geprofessionaliseerd zijn dat zij zich halve of zelfs driekwart professional noemen. Het expertpanel complementeerde deze semi-professionals met hun inzet en bijdrage aan de goed vertakte sociale infrastructuur in de wijk. Er ligt hier ook een opgave: de panelleden merkten dat discontinuïteit van professionals een kwetsbaarheid is in de wijk en dat de overdracht en borging van belangrijke sociale netwerken niet altijd goed gaat. Daarnaast observeren de panelleden dat de positie van sommige professionals kwetsbaar is door tijdelijke contracten, strikte takenpakketten en geringe discretionaire ruimte. Die professionals kunnen daardoor in de knel komen met hun werkzaamheden in de wijk, vooral als zij grenzen moeten stellen richting andere professionals en bewoners. Het panel adviseert daarom om deze professionals (en dus ook de bewoner-professionals) steviger te omarmen met meer vertrouwen, ruimte en veiligheid, zodat zij hun kwaliteiten duurzaam kunnen inzetten voor de wijk en niet geremd worden door allerlei institutionele belemmeringen.
Wijklab Schiedam-Oost

Achtergrond Wijklab

Het advies van het Wijklab-panel in Schiedam-Oost kwam tot stand in één dag door een bezoek aan de wijk en gesprekken met diverse bewoners, professionals en beleidsmakers actief in de wijk of in de wijkaanpak. Alle deelnemers kregen vooraf achtergrondinformatie opgestuurd over de belangrijkste opgaven, werkwijzen en de beleidshistorie. De hoofdvraag werd vooraf geformuleerd met de gemeente en luidde: hoe brengen we de bestaande bottom-up werkwijze van wijkgericht werken Oost Pact Door samen met de meer top-down georganiseerde wijkaanpak Nationaal Programma Schiedam-Oost?

Wijkbeschrijving Schiedam-Oost

Schiedam-Oost is met name gebouwd in de jaren 20 en 30 en afgebouwd in de jaren 50 en 60. Delen zijn in de jaren 80 en 90 gerenoveerd of gesloopt en opnieuw opgebouwd. De wijk heeft 11.000 bewoners verdeeld over 5.400 woningen. Oost is een echte stadswijk, opgebouwd in zeven buurten die rond lanen en singels zijn gegroepeerd.

Door de ligging in de stedelijke omgeving heeft Schiedam-Oost veel potentie, maar de leefbaarheid staat er al geruime tijd onder druk. De wijk heeft met 77% particulier woningbezit een relatief eenzijdige woningvoorraad en juist een diverse bevolkingsopbouw: 63,5% van de bewoners heeft een migratieachtergrond. In totaal leven er 147 nationaliteiten in de wijk, waaronder veel nieuwkomers uit Midden- en Oost-Europa. Het gevolg is een afnemende sociale cohesie en controle en een groeiend gevoel van onveiligheid en overlast.

Investeringen in woningen en buitenruimte nemen af. De mogelijkheden om hier grootschalige fysieke projecten te realiseren zijn gering omdat slechts 23% van de woningen in bezit zijn van de corporatie. De rest is particulier bezit dat door kleinere particuliere verhuurders verhuurd wordt (25% van alle woningen) of zelf wordt bewoond door particuliere eigenaren (52%).

Oost Pact Door

Oost Pact Door kent een beleidshistorie die terugvoert naar het wijkactieprogramma ‘Oost voor elkaar’ (2012-2015). Vervolgens is in 2015 de ‘Koers van Oost’ opgesteld, waar in 2016 het ‘Pact van Oost’ uit voortkwam. Dit ‘Pact’ werd ondertekend door verschillende wijkorganisaties waaronder woningcorporaties, het primair onderwijs, zorgaanbieders, de politie, bewonersinitiatieven en de gemeente. In 2017 hebben de ondertekenaars het Pact overgedragen aan de wijk en daarmee ontstond de beweging Oost Pact Door (OPD).

De beweging wil zoveel mogelijk bottom-up te werk gaan. De werkwijze is daarom georganiseerd rondom gedeeld eigenaarschap van de gemeente, wijkprofessionals, wijkorganisaties en wijkbewoners. OPD wil de wijk fysiek en sociaal verbeteren, waarbij gebruik wordt gemaakt van wat er is in de wijk (ook wel de ABCD-methode genoemd). Ten slotte zijn netwerkgericht werken en wijkeconomie leidende principes.

In 2020 is extra gemeentebudget uitgetrokken om Oost Pact Door verder te ontwikkelen en te experimenteren binnen de aanpak. Binnen de beweging is een netwerkteam actief, bestaande uit partners die de beweging omarmen. Ook zijn er wijkambassadeurs benoemd, bestaande uit bewoners, professionals en ambtenaren die betrokken zijn en de wijk een warm hart toedragen.

Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid Schiedam Nieuwland en Oost

De wijken Nieuwland en Oost zijn gezamenlijk onderdeel van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. In dit nationale programma worden krachten van het Rijk en gemeenten gebundeld om in 20 stedelijke gebieden in Nederland leefbaarheid en veiligheid te verbeteren en kansenongelijkheid tegen te gaan. Om dit voor elkaar te krijgen, wordt een brede gebiedsgerichte aanpak opgetuigd, ook in Schiedam. In 20 jaar moeten Nieuwland en Oost op verschillende thema’s op het gemiddelde van Schiedam zijn gebracht.

De Schiedamse wijkaanpak streeft 7 hoofddoelen na:

  1. Meer wijkbewoners beheersen de Nederlandse taal goed
  2. Meer wijkbewoners zijn aan het werk
  3. Meer wijkbewoners kunnen gemakkelijker rondkomen
  4. Meer wijkbewoners hebben een gezonde leefstijl
  5. Meer wijkbewoners voelen zich verbonden met hun eigen wijk
  6. Meer wijkbewoners voelen zich veilig in hun eigen wijk
  7. Evenwichtigere woningvoorraad met kwalitatief betere verbindingen en openbare ruimte voor de huidige bewoners, voor sociale stijgers die nu te vaak de wijk verlaten en voor nieuwkomers die hier een volgende stap in hun wooncarrière willen maken

Werkwijze Wijklab

In het Wijklab Schiedam-Oost gingen deelnemers in het Wijkhuis Oost met elkaar aan de slag. Willem van Spijker (Van Vieren) leidde de middag. Wijkregisseur Ursula Rutten nam iedereen mee op een uitgebreide fietstocht door de wijk. Tijdens het fietsen vertelde Ursula over de opgaven en kansen in de wijk en konden de deelnemers in gesprek met diverse buurtinitiatieven, zoals bij Buurtwerkplaats De Buren waar initiatiefnemer Joost Krop vertelde over zijn werk, binding met de buurt en soms ingewikkelde relatie met de gemeente.

Wijklab Schiedam-Oost

Vervolgens ging het Wijklab-panel – bestaande uit 6 experts die gepokt en gemazeld zijn in wijkgericht werken en wijkaanpak – in gesprek met bewoners, professionals en beleidsmakers om onderzoek te doen naar de wijk- en werkpraktijk in Schiedam-Oost. In een carrousel gingen interviewduo’s in rondes langs alle Schiedamse deelnemers, waardoor uiteenlopende perspectieven aan het licht kwamen. Na de gesprekken trok het panel zich terug om een advies op te stellen. Het advies werd gepresenteerd aan wethouder Petra Zwang en vervolgens besproken met de aanwezigen.

Wie deden er mee?

Vanuit Schiedam-Oost waren zowel betrokkenen bij het Nationaal Programma Schiedam-Oost als Oost Pact Door vertegenwoordigd. In totaal namen 14 professionals en bewoners deel aan het Wijklab. Vanuit verschillende domeinen en expertises – zoals wijkaanpak, veiligheid, woonoverlast, afval, wonen, onderwijs en ook diverse wijkinitiatiefnemers – kreeg het Wijklab-panel een goed beeld van de opgaven en processen in Schiedam-Oost.

Ook de onderzoeksgroep bestond uit een gemêleerd gezelschap. Onder leiding van voorzitter Willem van Spijker (Van Vieren) werden 6 experts onderzoekers voor een dag. Dit waren Thijs van Mierlo (LSA bewoners), Jeroen van der Velden (Platform31), Henrike Klok- Van Laar (BMC), Hans Moerenhout (Tiwos), Vincent Smit (Haagse Hogeschool) en Maudy Keulemans (PACT Tilburg).

Ook een Wijklab in jouw wijk organiseren?

Neem voor de mogelijkheden om een Wijklab ook in jouw wijk te organiseren contact op met: