Welke actie van de gemeenteraad nu nodig is voor de warmtetransitie, terwijl dat iedereen meer werk oplevert

Elke gemeente moet eind dit jaar de eerste transitievisie warmte vaststellen, de basis voor de overstap naar aardgasvrije wijken. ’De vaart erin houden in deze complexe opgave’ is daarbij het credo van veel colleges en ambtenaren, mede vanwege grote tijds- en werkdruk. Gemeenteraden zijn volgens ons nog te weinig betrokken bij de transitievisie warmte, en erg veel gesputter hoor je niet. Raadsleden lopen immers al over van het werk. Maar de keuzes — welke wijken gaan als eerste van het aardgas af en wat zijn de warmte-alternatieven — raken álle bewoners in de gemeente direct. Daar hoort de volksvertegenwoordiging bij te zijn. Aan de bak, is ons pleidooi. Maak de transitievisie warmte politiek.

Anne Heeger, Merel Ooms (Platform31) en Marije van den Berg (Democratie in uitvoering)

Voor het maken van startanalyses en het uitdenken van scenario’s, leent een neutrale, technische bril zich uiteraard goed. Je moet ergens beginnen. Maar de besluiten in de warmtetransitie zijn verre van alleen technisch. Ze zijn hyperpolitiek. Neem de gevolgen ervan voor de energierekening van bewoners. Of de verdeling van zeggenschap. Wie is eigenaar van een warmte-alternatief en wie verdient of betaalt eraan?

Richtingen die in de transitievisie warmte worden ingeslagen voor de eerste wijken – en die later in uitvoeringsplannen definitief worden uitgewerkt – hebben gevolgen voor de hele gemeente. Komt er mogelijk een warmtenet? Zijn bewoners in volgende wijken genoodzaakt om hier ook op aan te sluiten? Of wat dacht je van de kosten voor de warmtetransitie? Een gemeente kan bijvoorbeeld één wijk met steun van het Rijk subsidiëren om een goede start te maken, maar daarmee wordt ook een norm voor betaalbaarheid geschapen. Is die norm vast te houden voor andere wijken en huishoudens?

De uitkomst over betaalbaarheid en alternatieve warmteoplossingen mag niet slechts het resultaat zijn van discussie onder ambtenaren, grote belanghebbenden als woningcorporaties en netbeheerders en allerlei bureau-experts. Daar hoort politieke belangenafweging tussen volksvertegenwoordigers bij. Neem de vraag: Wat is er allemaal meegewogen voor de eerste wijken? Is onderzocht welke koppelkansen voor maatschappelijke meerwaarde zorgen? Hoe is nagedacht over participatie door bewoners? Die brede afweging hoort een raad te toetsen.

Weerstand en zorgen

De warmtetransitie raakt iedere bewoner op een ander manier. Veel bewoners zien er de noodzaak van in en steunen deze: om klimaatverandering te beperken, hun comfort te verhogen of energie en geld te besparen. Maar er zijn ook mensen met weerstand of zorgen. Niet iedereen wil of kan effecten (in geld of duurzaamheid) op lange termijn meewegen. Zorgen over de kosten die mogelijk op hen af komen, verbouwingen die nodig zijn en die ongemak geven, over of wel de juiste techniek gekozen wordt. Ondertussen zien ze buurland Duitsland de overstap maken naar aardgas. Hoewel die overstap in Duitsland genuanceerder ligt (het is een tussenoplossing), heeft het wel veel invloed op de beeldvorming hier. ‘Waarom moeten wij er dan vanaf?’ denken bewoners. Dat maakt wat los, en dat debat hoort in de gemeenteraad.

Ook participatie is politiek

Er is (nog) geen wettelijke mogelijkheid om in wijken het aardgas af te sluiten, dus vooralsnog is de enige mogelijkheid dat huiseigenaren vrijwillig overgaan op een andere warmtebron. Ook als dit later wel kan, is het nog steeds vele malen wenselijker dat wijken uit zichzelf overstappen omdat ze de warmtetransitie steunen. Om dit te stimuleren, zitten ambtenaren tot over hun oren in participatietrajecten. Ze willen aansluiten bij wat leeft in de wijk. Raadsleden zijn vaak nog afwezig, terwijl zij dringend nodig zijn als vertegenwoordiger van bewoners, én voor besluiten in het algemeen belang. Zij hebben een belangrijke sleutel in handen om te komen van weerstand naar wederzijds begrip, en van daaruit tot een wijs besluit. En er bovendien op toezien dat tegengeluid serieus wordt genomen, en dat democratische waarden zoals inclusie en transparantie worden gewaarborgd.

De raad in positie krijgen

Het in positie krijgen van de raad heeft ook extra aandacht nodig vanwege de wijze waarop de transitievisie warmte wordt vormgegeven. Minister Ollongren (BZK) adviseert colleges van BenW in een brief van 12 januari 2021 namelijk om de transitievisie warmte vorm te geven als programma onder de Omgevingswet. Dit versoepelt de overgang na de inwerkingtreding van de Omgevingswet (naar verwachting per 1 juli 2022). Een belangrijk detail is dat een dergelijk programma kan worden vastgesteld door het college. In de geest van de Omgevingswet worden ook de uitvoeringsplannen programma’s onder de Omgevingswet, dit zijn concrete uitwerkingen van de transitievisie warmte voor één of meerdere buurten of wijken. Daarin wordt de definitieve keuze gemaakt voor onder andere het warmte-alternatief. De uitvoeringsplannen worden juridisch en planologisch uitgewerkt in een omgevingsplan, dat wel door de raad vastgesteld wordt.

Als deze lijn wordt gevolgd is de raad pas formeel aan zet bij het uitvoeringsplan. Tegelijk is de aanbeveling vanuit de rijksoverheid: betrek raadsleden al bij het plan van aanpak voor de transitievisie warmte. Verschillende gemeenten laten de visie ook door de raad vaststellen of het collegebesluit door hen bekrachtigen, om de volksvertegenwoordiging de kans te geven om criteria en voorwaarden te stellen. Een verzachtende factor is dat een programma onder de Omgevingswet, en daarmee de transitievisie warmte, alleen bindend is voor de gemeente en niet voor inwoners. Vanuit de actieve informatieplicht moet het college de raad bovendien al informeren over een vastgesteld programma. Toch maakt dit raadsleden afhankelijker van het college, en geeft het des te meer reden om als raad assertief te zijn. De raad doet er daarom verstandig aan het programma ter bespreking te agenderen en zo nodig het beleid van het college met het aannemen van moties bij te sturen.

Ondersteuning om goed toegerust te zijn

Die ‘hyperpolitieke’ keuzes in deze complexe opgave moeten raadsleden nu maken. Dit gaat met stoom en kokend water, en raadsleden moeten dat zien bij te benen. Uit onze gesprekken en bijeenkomsten met raadsleden, griffiers en belangenorganisaties maken wij op dat de ondersteuning die raadsleden hiervoor krijgen op veel plekken nog te beperkt is. En dat terwijl de transitievisie warmte geen losstaand traject is, maar een stapsteen in de bredere omgevingsvisie van de gemeente. Dit omvat de inrichting van de hele gemeente, een veelomvattende opgave. Als je bedenkt dat de raad ook hierin goede kaders moet meegeven, dan staat buiten kijf dat zij voldoende ambtelijke ondersteuning verdienen. De raad moet liever nu dan later haar positie innemen, en daarvoor moet zij goed toegerust zijn.

Waarvoor is het nooit te laat?

  • Zorg dat de politieke keuzes van de transitievisie warmte niet verstopt zijn in de techniek. Maak als gemeente/college expliciet voor de raad en dus de gemeenschap welk pad je op gaat als je in een wijk voor een bepaald warmte-alternatief kiest. Heeft dat consequenties voor naastgelegen wijken die nu nog niet aan de beurt zijn?
  • Laat de politieke vragen waarop de raad nog geen antwoord heeft niet onvermeld, maar stel ze hardop. Denk aan: wanneer is het betaalbaar, welke koppelkansen willen we waar mogelijk benutten en hoe, welke afspraken zijn er over eigenaarschap van energiebronnen en welke garanties over subsidies zijn er te geven? Ontwerp een proces waarin je, al dan niet met burgers en bedrijven samen, antwoorden gaat vinden.
  • Laat je niet verrassen door het formele of technische proces, maar plan periodiek momenten waarop je als gemeenteraad met elkaar, college, organisatie en bewoners(organisaties) spreekt over de warmtetransitie.
  • Vraag om meer ambtelijke en griffie ondersteuning om zicht te krijgen op de laatste stand van de kennis op specifieke onderdelen van de warmtetransitie.
  • Stel een participatieverordening vast voor het hele omgevingsbeleid als invulling voor de ‘vormvrije’ participatie-eis onder de Omgevingswet, of beroep je op een al vastgestelde verordening.

Wat kun je nu als raadslid doen?

  • Neem contact op met ambtenaren over of er participatie is voorzien voor de transitievisie warmte en uitvoeringsplannen, en of hier ruimte in is voor gemeenteraadsleden.
  • Claim je positie door kaders te stellen. Is die trein vertrokken voor de transitievisie warmte, doe dit dan voor de uitvoeringsplannen. Welke eisen (kaders) wil je hier als raad aan stellen? Je hebt iets te vertellen over de techniek en de inhoud, en over de manier waarop deze plannen tot stand komen.
  • Organiseer een informeel gesprek (of laat de griffie dat doen), in een wijk die mogelijk als eerste van het aardgas af gaat. Hoe kijken zij aan tegen de warmtetransitie en hoe willen ze betrokken worden? Dit kan zowel voor de transitievisie warmte als voor de uitvoeringsplannen. Sluit aan bij participatie-activiteiten of laat je helpen door een communicatie-expert van de gemeente voor een passende rol.
  • Wilt u goed beslagen ten ijs komen? Platform31 ontwikkelde de Wegwijzers Warmtetransitie met daarin de belangrijkste basiskennis en verdieping op het gebied van besluitvorming, participatie en inhoudelijke kennis. Ook landelijk is er kennis en ondersteuning, bijvoorbeeld via de digitale leeromgeving voor raadsleden.

Tot slot

De verkiezingen komen eraan, en een nieuwe raad zal zitting nemen. Grijp je kans als gemeenteraad en denk vooruit: stel je overdrachtsdossiers goed samen en laat de raad hierin expliciet meegeven welke politieke keuzes gemaakt zijn en welke eraan komen in de warmtetransitie. En hoe de ondersteuning hierin voor de nieuwe raad wordt georganiseerd. Zo zet je de toon voor een nieuwe raadsperiode en blijft de raad in positie om te doen waarvoor ze er zijn: wijze keuzes maken in het algemeen belang. Een actieve, geïnformeerde raad levert wellicht meer werk op, maar dit lijkt ons het werk meer dan waard.

Dit artikel geeft de opinie weer van Platform31 en Marije van den Berg van Democratie in uitvoering, geïnspireerd door verschillende activiteiten binnen het traject De rol van raadsleden in de warmtetransitie.

Meer weten?

Interview

  • Lees (vanaf 1 oktober) het interview met Merel Ooms en Nico van Buren in Binnenlands Bestuur naar aanleiding van bovenstaand artikel.

De rol van raadsleden in de warmtetransitie

Wegwijzers

Gesprekstool kaders stellen in de warmtetransitie

  • Naast de Wegwijzers ontwikkelden we een gesprekstool (pdf) voor het stellen van kaders in de warmtetransitie. Een gemeenteraad kan op basis van de vragen uit deze tool in gesprek gaan en haar ideeën aanscherpen over welke kaders zij voor de warmtetransitie willen stellen richting het college.