Wat werkt in een gebiedsgerichte aanpak?

Steeds meer gemeenten werken gebieds- of opgavegericht. Opgaven als verduurzaming, verstedelijking, vergrijzing en de aanpak van ondermijnende criminaliteit landen in de wijk en vragen om inzet en betrokkenheid van traditionele en nieuwe spelers. In de publicatie ‘Werken aan opgaven in de wijk’ analyseerde Platform31 vier gemeentelijke organisatiemodellen en kwam tot concrete lessen voor gemeenten die gebiedsgericht aan de slag willen.

De afgelopen tien jaar veranderde de rol van gemeenten sterk. Zowel in de verhouding tussen overheidslagen (gemeente, provincie en Rijk) als in de samenwerking met woningcorporaties, maatschappelijke partners, ondernemers en bewoners zijn rollen, verantwoordelijkheden en budgetten verschoven. Gebiedsgerichte organisatiemodellen vormen een reactie op een samenspel van ontwikkelingen: de decentralisaties van allerlei rijksbeleid (ruimtelijke ordening, sociaal domein, wijkenbeleid), de groeiende verschillen tussen goede en slechte wijken en de combinatie van bekende en nieuwe beleidsopgaven die neerslaan in de bestaande stadswijken.

Platform31 onderzocht de gebiedsgerichte werkwijze van vier gemeenten: Assen (Mijn Buurt Assen), Enschede (Stedelijke Investeringsafweging en Dynamische Investeringsagenda), Groningen (Wijkvernieuwing 3.0) en Rotterdam (Nationaal Programma Rotterdam Zuid). Zij willen allemaal meerdere opgaven vooruithelpen, maar verschillen in de wijze waarop met partners wordt samengewerkt, de bestuurlijke borging en de manieren van prioriteren van de gebieden en doelen.

Dit alles dwingt gemeenten om andere werkwijzen te verkennen. Een belangrijk doel van gebieds- of opgavegerichte werkwijzen is het ‘ontschotten’ van beleidsontwikkeling en financieringsstromen. Zo kunnen gemeenten tot maatwerk in beleid- en planvorming op wijkniveau komen en sectorale geldstromen bundelen en richten. Gemeenten hopen hiermee de effectiviteit van de inzet van reguliere middelen te verhogen, maar zijn ook nog volop op zoek naar hoe ze deze ambities vorm gaan geven. Is het tijd – na de stadsvernieuwing (vanaf eind jaren 60) en de stedelijke vernieuwing (vanaf midden jaren 90) – voor een derde golf van integraal, gebiedsgericht werken aan wijken en buurten?

Lessen en bouwstenen voor gemeenten

Hoewel een gebiedsgerichte aanpak maatwerk is, ziet Platform31 op basis van de analyse verschillende lessen en bouwstenen voor andere gemeenten die gebiedsgericht aan de slag willen.

  • Een gebiedsgerichte werkwijze start met een breed gedragen gevoel van urgentie.
  • Gebiedsgericht maatwerk betekent keuzes maken: niet elke wijk krijgt hetzelfde beleid. Een datagedreven afwegingskader helpt daarbij.
  • Klein beginnen is een sleutel tot succes.
  • Een gebiedsgerichte werkwijze gedijt bij een overzichtelijk en slagvaardig kernteam met veel eigen verantwoordelijkheid. Liever een slagvaardige en wendbare overheidsorganisatie dan logge bureaucratische machines.
  • Het verbeteren van de leefbaarheid in wijken kost meer tijd dan één bestuurstermijn. Voor continuïteit qua beleid en partnersamenwerking is bestuurlijk lef nodig.
  • Vind balans in de samenwerking: integraal werken vereist afstemming, maar iedereen overal bij betrekken leidt tot vertraging of zelfs stagnatie.

Een stevige sociale pijler in de wijk

Met de overheveling van het sociaal domein naar gemeenten won de sociale pijler in de wijk aan omzet, omvang en belang. Door deze herijking zijn gebiedsgerichte werkwijzen sterker dan vroeger gericht op het bieden van passende zorg en ondersteuning van bewoners. Woningcorporaties zijn een minder belangrijke partner in de gebiedsgerichte aanpak dan tijdens de vorige golven van wijkvernieuwing. De belofte van het verstevigde sociaal domein wordt echter nog niet overal ingelost. Van de vier onderzochte cases is Groningen het verst in het maken van een vertaalslag naar een verstevigd sociaal domein binnen de gebiedsgerichte aanpak.

Nu het fysieke domein minder dominant is geworden in de gebiedsgerichte beleidspraktijk, zouden bestuurders uit het sociaal domein ook moeten aanhaken, of liever zelfs: de kar trekken. Borging op lange termijn is een onmisbare randvoorwaarde voor een succesvolle gebiedsgerichte aanpak. Het verbeteren van de leefbaarheid van wijken kost een generatie. Kijk dus verder dan één bestuurstermijn, zorg voor borging van beleidsmatige continuïteit en realiseer langlopende samenwerking met externe partners. Bestuurlijk lef en steun zijn essentieel om dit te realiseren.

Geen blauwdruk, maar mensenwerk

Platform31 concludeert dat voor gebiedsgerichte organisatiemodellen geen blauwdrukken bestaan. De organisatie-, beleids- en bestuurscultuur van de onderzochte gemeenten werkt door in de invulling van de gebiedsgerichte werkwijze. Ook politiek-ideologische motieven spelen een rol in de inkleuring van een gebiedsgericht organisatiemodel. Bovenal is gebiedsgericht werken mensenwerk. Instituties, regels en organisatieverbanden zijn slechts een hulpmiddel; het gaat om de mensen die het invullen en uitvoeren. In de beginfase vraagt dit om slagvaardige ambtenaren die ‘buiten de lijntjes’ durven te kleuren. Gemeenten moeten deze medewerkers handelings- en experimenteerruimte geven om een succesvolle gebiedsgerichte werkwijze tot stand te brengen.