Tips en valkuilen rond burgerparticipatie in aardgasvrije wijken

Handreiking over betrekken van woningeigenaren bij de warmtetransitie

Zonder de actieve participatie van burgers is er geen warmtetransitie mogelijk. Willen we een CO2-neutrale en aardgasvrije samenleving hebben anno 2050, dan moeten zij ook on board zijn en hun gedrag en woon- en leefomgeving aanpassen. Hoe krijgen we 7,7 miljoen huishoudens mee naar een andere manier van koken en stoken? En andersom: hoe helpen wij bij de overstap naar een aardgasvrij leven? In de publicatie Burgerparticipatie in de warmtetransitie; een handreiking voor beleidsmakers beschrijft Platform31 welke factoren belangrijk waren bij pilots in Wageningen, Nijmegen, Haarlem en Rotterdam.

Wie gaat over de warmtetransitie? Uit de praktijk blijkt dit een ingewikkelde vraag. Decennialang was de overheid verantwoordelijk voor de zorg voor gas en elektriciteit. Nu is de energielevering geprivatiseerd en kiest de consument zelf een energieaanbieder – of juist om collectief of individueel zelf energie op te wekken. De burger en overheid kunnen niet zonder elkaar in de warmtetransitie: voor woningeigenaren zijn veel ingrepen te duur of te complex en andersom is de overheid afhankelijk van woningeigenaren om aardgasvrije wijken te bereiken. Platform31 deed onderzoek in vier pilotwijken in Wageningen, Nijmegen, Haarlem en Rotterdam naar burgerparticipatie in de warmtetransitie. Daaruit blijkt dat de overheid zichzelf in de praktijk twee rollen kan aanmeten: als sturende gemeente of als netwerkende gemeente.

Bij een hiërarchische sturing, waarvan bijvoorbeeld in Rotterdam sprake was, staat de gemeente centraal en heeft de gemeente een spilfunctie in de contacten met de andere partijen in dat veld zoals bewoners en (semi-)private partijen. Onderling hebben die partijen geen of minimaal contact. In Haarlem en Wageningen had de gemeente eerder een co-creërende en netwerkende rol. Bewoners en de gemeente zijn hierbij gelijkwaardige spelers. Daar zagen we tweerichtingsverkeer en interactie met de andere spelers. In Nijmegen bleek dat die sturingsvorm ook kan veranderen in de loop der tijd. Daar werd gekozen voor een hiërarchische sturing in de wijk Hengstdal, maar gaandeweg verschoof de rol van de gemeente richting netwerksturing om de wijkbewoners een grotere rol en verantwoordelijkheid te geven, zodat het draagvlak groter werd.

Lessen uit de vier pilotwijken

Uit het onderzoek naar burgerparticipatie in de warmtetransitie in de pilotwijken Wageningen, Nijmegen, Haarlem en Rotterdam komen zowel successen als spanningen naar voren. Uit de casussen kunnen we vier lessen distilleren die belangrijk zijn voor het succesvol betrekken van bewoners bij de warmtetransitie:

  • Hoe benadert de gemeente burgerparticipatie? Welke benadering van een bewonersinitiatief past bij de situatie in de wijk?
  • Wat is de rolverdeling onder de betrokken partijen? Voor elke speler is een heldere rolverdeling belangrijk. Ook kunnen rollen met de tijd veranderen.
  • Hoe zorgt de gemeente voor (onderling) contact en passende ondersteuning?
  • Het achterliggend beleid voor burgerparticipatie en de warmtetransitie moeten op orde zijn. Ook moet duidelijk zijn hoe het participatieproces invloed heeft op besluitvorming over de warmtetransitie – met en tussen de gemeente, gemeenteraad, bewoners, regio, net- en energiebeheerders en woningcorporaties; wie gaat waarover?

Invultool Bewoners Betrekken

In het eerder gepubliceerde essay Van het gas af in samenspraak met de bewoner dook Platform31 al in de wetenschappelijke literatuur om antwoord te geven op de vraag hoe gemeenten de burger mee krijgen bij de warmtetransitie. Met de handreiking wil Platform31 vooral handelingsperspectief bieden. Naast de gedeelde inzichten uit de successen en de spanningen, bieden we bijvoorbeeld de Invultool Bewoners Betrekken ter inspiratie en herkenning voor partijen die starten of werken aan het aardgasvrij maken van bestaande woningbouw. In de tool zijn de successen en spanningen verwerkt die de vier pilotgemeenten tegenkwamen bij bewonersparticipatie in de warmtetransitie. De invultool helpt gemeenten zelf in vier stappen bewoners beter te betrekken bij de warmtetransitie.

Meer informatie

Het essay en de handreiking komen voort uit het onderzoek Governance energietransitie. Dit onderzoek, in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties geeft inzicht in hoe de overheid actief burgerschap rond de energietransitie optimaal kan ondersteunen. Platform31 slaat hierin de brug tussen wetenschappelijke analyses over participatie, de rol van de overheid in de participatiesamenleving en verhoudingen tussen burgers en de omgang met maatschappelijk eigenaarschap in lokale energietransitieprojecten.