Participatie en gezondheid koppelen levert nieuwe kansen op

Interview met Annelies Acda en Robbert van Bokhoven van Pharos

In Nederland bestaan grote gezondheidsverschillen tussen mensen met een hoge en een lage sociaaleconomische status (SES). Het wel of niet hebben van een betaalde baan blijkt, naast opleiding, daarop een enorme invloed te hebben. Maar hoe krijg je mensen die aan de kant staan weer actief? Platform31 deed hiernaar onderzoek en publiceerde onlangs Gezond participeren aan de randen van het land. Opdrachtgevers Annelies Acda en Robbert van Bokhoven van Pharos bepleiten naar aanleiding van die eindrapportage een betere koppeling tussen de domeinen gezondheid en werk en inkomen.

Waarom wilden jullie voor het stimuleringsprogramma Gezond in… een rapport over de relatie tussen participatie en gezondheid?

“De twee domeinen gezondheid en werk en inkomen zijn vaak nog gescheiden zaken bij gemeenten. Terwijl we weten dat hier een link is; mensen met lagere inkomens en een lagere opleiding leven gemiddeld zeven jaar korter en negentien jaar in minder goed ervaren gezondheid dan mensen met een hoge opleiding. En die verschillen worden eerder groter dan kleiner. Het is een wisselwerking: een slechtere gezondheid betekent minder kansen op de arbeidsmarkt, en werkloos zijn heeft weer een negatieve invloed op de gezondheid. Het stimuleren van participatie en maatschappelijk zinvol bezig zijn is dus belangrijk bij het tegengaan van gezondheidsachterstanden. Wij vonden het daarom vreemd dat de twee domeinen vaak nog gescheiden circuits zijn. Want er zijn zoveel kansen: slimmer schakelen helpt mensen uit de bijstand en betekent vaak een betere gezondheid.”

Voor wie is het rapport bedoeld?

“De gemeente kan de vicieuze cirkel doorbreken door gezondheid en werk en inkomen integraal aan te pakken. Omdat gemeenten op beide vlakken een taak hebben, vanuit de Participatiewet en de Wet publieke gezondheid, liggen daar legio kansen om gezondheidsachterstanden terug te dringen. Daarover gaat het rapport. Eerder zagen we in het traject Fit4Work al dat het goed kan werken wanneer bij klantcontacten met mensen in de bijstand aandacht is voor gezondheid en achterliggende problematiek als stress, armoede, schulden, laaggeletterdheid of sociaal isolement. Steeds meer gemeenten zoeken naar manieren om dit soort verbindingen te leggen. Want het is klip en klaar dat inzet op leefstijl alleen niet voldoende is. Het is bijvoorbeeld minstens zo belangrijk dat je overzicht hebt over je geldzaken, ingewikkelde formulieren kunt invullen en ruimte in je hoofd overhoudt om actief bezig te zijn en te zoeken naar werk of andere zinvolle dagbesteding. Om die gezondheid en levenskwaliteit te verhogen moet je dus ook aan andere knoppen draaien. In het rapport vind je een groot aantal instrumenten op gebied van werk en re-integratie die gemeenten daarvoor nu al inzetten."

Waarom staat in de titel ‘aan de randen van het land’?

“Grote aantallen bijstandsgerechtigden lijken misschien een probleem van de grote steden, maar we zien ook relatief grote aantallen in kleinere gemeenten. En zeker in de regio’s aan de randen van Nederland kennen we een hoog aandeel uitkeringsgerechtigden. Daar is de kans op het bemachtigen van een vaste, goed betaalde baan relatief kleiner. De kansen op het vinden van werk zijn veel groter in de Randstad en in steden als Groningen en Maastricht. We zijn daarom begonnen bij krimpgemeenten, omdat hier de opgave voor werk nog pittiger is.”

Wat vonden jullie het meest opvallend?

“We vonden het echt een eyeopener dat de samenwerking vanuit de twee beleidsdomeinen gezondheid en werk en inkomen binnen gemeenten relatief weinig voorkomt, terwijl we het op papier over dezelfde doelgroep en grote aantallen hebben. Ook veel middelen zijn nog onderbenut. Wil je aan het werk gaan? Of werk behouden? Dan moet je je ook lekker in je vel voelen en bepaalde vaardigheden hebben. Veel gemeenten hebben al instrumenten voor het bevorderen van gezondheid. Die kunnen met slim schakelen verrijkt worden met instrumenten om mensen aan werk te helpen. Dat werkt twee kanten op. Binnen werk en inkomen wordt relatief veel geïnvesteerd in mensen met een korte afstand tot de arbeidsmarkt, maar eigenlijk zit juist bij de groep met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt meer potentiële gezondheidswinst. Er wordt te vaak gekeken naar het werkpotentieel en minder naar de gezondheidswinst. Beide perspectieven kun je echter goed combineren: kom niet automatisch met een sporttraject, maar investeer in de persoon en kijk naar zijn of haar specifieke context. Misschien helpt vrijwilligerswerk iemand wel meer om grip op het leven en gezondheid te krijgen. En komt daarmee ruimte om te kunnen werken.”

Wat verdient volgens jullie meer aandacht?

“De dialoog tussen de domeinen gezondheid en werk en inkomen. Het zijn verschillende culturen binnen gemeenten; het is lastig om over geld te beginnen vanuit de sociale hoek en vanuit de werk en inkomen-afdeling wordt niet gauw over het gezondheidsaspect gesproken. Daar zit een handelingsverlegenheid. Ook is het lastig koppelingen maken als je elkaar simpelweg niet kent. Dit rapport biedt ambtenaren uit beide domeinen inzichten in waar zij samen kunnen optrekken en bovendien staan er veel praktijkvoorbeelden in. We hopen dat het stimuleert om samen te praten over gecombineerde aanpakken. Hoe kunnen de diverse instrumenten in elkaars verlengde werken? En wat leveren ze op? Werk en inkomen richt zich vaak op het individu, gezondheid gaat vaak over groepen, dus een vertaalslag is nodig. Daarbij vinden we het belangrijk dat die aandacht niet alleen voor de mensen is, maar ook met de mensen. Spreek de doelgroep dus zelf aan. Wat heb je nodig? Het gaat immers over mensen, betrek ze erbij. Want uit onderzoek blijkt dat ook het betrekken van de doelgroep, die aandacht, heel waardevol is voor veel mensen. Dat geeft meteen meer energie.”

Meer weten?

De eindrapportage Gezond participeren aan de randen van het land is gemaakt in het kader van het stimuleringsprogramma Gezond in…. Het brengt kennis over beleid en instrumenten voor arbeids- en maatschappelijke participatie van bijstandsgerechtigden en instrumenten bij elkaar en bespreekt de gevonden inzichten. Ook geeft de rapportage enkele voorbeelden van activeringstrajecten waarbij gezondheid een nadrukkelijk thema is. Daarnaast staan de auteurs kort stil bij de activeringspraktijk van een aantal gemeenten in krimpgebieden.