Ontwerpende en bouwende partijen moeten op lange termijn strategisch samenwerken aan verduurzamen scholen

Toekomstbestendige, energieneutrale en gezonde basisscholen. Dat is volgens School vol Energie een haalbare kaart voor de vele verouderde basisschoolgebouwen in Nederland. In dit programma is een renovatiestrategie ontwikkeld die wat kosten betreft kan concurreren met nieuwbouw. Met dit concept wordt de school in korte tijd, buiten lestijden, gerenoveerd naar energieneutraal en gezond en zijn prestatie, beheer en onderhoud zeker twintig jaar gegarandeerd.

Vier consortia, van ontwerp- en bouwpartijen, hebben proposities ontwikkeld voor een specifiek type naoorlogse schoolgebouwen en staan klaar om die ‘op maat’ aan te bieden. Vier schoolbesturen en gemeenten onderzoeken met elkaar nieuwe vormen van samenwerken. Nu het programma in 2018 wordt afgerond, maken de experts van School vol Energie de balans op. In zeven brieven presenteren zij, ieder vanuit de eigen expertise, de belangrijkste lessen aan schoolbesturen, gemeenten, financiers, ontwerpers, bouwers en andere professionals in Nederland. Atto Harsta, innovatiemanager en marktaanjager, richt de tweede brief aan ontwerpers, ontwikkelaars, architecten en andere bouwpartijen.

Beste ontwerpers, ontwikkelaars, architecten en andere bouwpartijen,

Veel schoolgebouwen van na de oorlog, destijds uiteraard het toppunt van moderne, industriële bouw, zijn door een eindeloze reeks van grote en kleine ingrepen en onderhoud een ongezond en niet zo goed functionerend samenraapsel. Met het School vol Energie-concept is dit samenraapsel te renoveren tot toekomstbestendige, gezonde en industriële nul-op-de-metergebouwen. Het ontwerp moet het onderwijskundig model ondersteunen, maar ook transformatie naar een ander model toestaan. Is de visie nu open leerpleinen, maar verandert die later naar kleine lokalen, dan moet dat mogelijk zijn. School vol Energie vraagt dus een blik op de toekomst van u. En niet alleen een blik. Ook praktisch blijft u na oplevering de school betrokken. U heeft namelijk in de ontwerpfase een bepaalde gebouwprestatie beloofd, die u geruime tijd – zeker twintig jaar – blijft garanderen door middel van onderhoud en herstel. Als u een renovatie aanbiedt volgens het School vol Energie model, dan realiseert u dus een prestatie, niet een oplevering.

Die prestatie is holistisch en integraal: het gebouw moet de onderwijsvisie faciliteren, gezond zijn en geen energiekosten hebben. De onsamenhangende ad hoc oplossingen die tot nog toe zijn toegepast in veel schoolgebouwen hebben geen plaats in dit concept. Een voorbeeld: rond 1990 en 2000 werd een centrale luchtbehandelingsinstallatie gezien als de oplossing voor vuile lucht in het gebouw. Veel scholen werden opgezadeld met een dergelijke voorziening. Maar die leidde tot geluidsoverlast en een hoge energierekening en vroeg om intensief onderhoud en beheer. Uiteindelijk zijn veel van die systemen gaan storen en weer uitgezet. Binnen het School vol Energie concept willen we geen deelproblemen oplossen. Als je dertig kinderen in een thermosfles stopt, heb je inderdaad geen energierekening meer. Maar wel zieke kinderen. Een eenzijdige benadering werkt niet.

Met School vol Energie hebben we zeer hoge ambities. Dat is de enige manier om de systeemgrenzen te doorbreken op het gebied van gezondheid, circulair bouwen, bestuurlijke en juridische kaders. Een deel van de innovatie binnen het programma is de manier waarop vraag en aanbod bij elkaar komen. We willen functionele prestaties op detail uitvragen en we willen dat de kern van een uitvraag altijd hetzelfde is. Dat scheelt alle partijen tijd en kosten in de gunningstrajecten. Zo kunnen we de scholen sneller en goedkoper in de markt zetten en weten marktpartijen wat van ze verwacht wordt.

In een uitgebreid traject hebben we inmiddels vijf consortia geselecteerd die binnen deze manier van werken tot een goed aanbod konden komen. Met hen hebben we gezamenlijk naar de prestatie-eisen gekeken en hen gevraagd: wat is nog reëel? Kun je deze prestatie 20 jaar lang leveren? De koplopers van School vol Energie hebben geïnvesteerd in de ontwikkeling van het aanbod. Daartoe zijn zij bereid geweest, omdat we het concept over veel scholen wilden uitrollen. Zodat je met elkaar in volumes kan denken, in plaats van in projecten. Binnen de pilots worden 1 op 1 de vervolgstappen gezet naar een definitief ontwerp, maar een realisatie van enig volume is er nog niet. De integrale concepten passen volgens de koplopers binnen de prestatie-eisen, dus dat is heel bemoedigend. Maar voor flinke opschaling moet de prijs/ kwaliteit verhouding nog verder verbeterd worden. We willen dus graag opschalen, zodat ontwerp- en bouwpartijen kunnen doorontwikkelen en hun ontwikkelkosten terugverdienen. Na een school of twintig heb je dan een industriële stroom en dus een gunstiger prijs en een betere businesscase.

Wij vragen dus een propositie die hout snijdt. Die vatbaar is voor opschaling en die het projectniveau overstijgt. En we hopen natuurlijk dat de eerste door ons gerealiseerde gebouwen de vraag verder op gang brengen. Dat betekent dat ontwerpende en bouwende partijen strategisch zullen moeten samenwerken, op langere termijn. Niet voor één project, maar voor de lange termijn zodat hun concept steeds verder wordt ontwikkelt en geoptimaliseerd. Niet kostprijs gedreven, maar vraagprijs gedreven. Als dat lukt, zijn de voordelen legio: er wordt eindelijk gemaakt wat men echt nodig heeft terwijl de eindeloze aanbestedingsprocedures vereenvoudigd zijn. Daarnaast zal deze omslag helpen de bouwsector gezond te houden. Hoe we nu werken is op den duur niet meer werkbaar. De grote volumes die we moeten realiseren met krapte aan grondstoffen en arbeidskrachten vragen om een systeeminnovatie. Kunnen we op u rekenen?

Atto Harsta

Meer informatie

School vol Energie is een onderdeel van de Green Deal Scholen. Het programma wordt uitgevoerd door onafhankelijk opererend team van adviseurs onder regie van Platform31.

Atto Harsta helpt aanbieders en marktpartijen te innoveren en coacht de SvE consortia om hun propositie continu te verbeteren. Voor School vol Energie heeft hij zich ingezet als innovatiemanager en marktaanjager