Kom van dat gas af!

De Volkskrant kopte begin mei nog met de strijd tegen het gas van wethouder Lot van Hooijdonk in de Utrechtse flatwijk Overvecht. Ook tv-programma Radar besteedt aandacht aan de energietransitie in de nieuwe tweedelige documentairereeks Van gas los. Toch dromen de meeste mensen nog niet van een gasvrij huis. En tegelijkertijd liggen ambtenaren en politici juist wakker omdat zij voor 2050 ruim vier miljoen particuliere huishoudens van aardgas af moeten krijgen. Een flinke uitdaging, waarvoor de overheid juist moet aankloppen bij de burger. Want de gaskraan zit achter de voordeur. Platform31 onderzoekt hoe je samen met de burger afspraken maakt over aardgasvrij wonen.

De overheid zit niet stil als het gaat om de zogenoemde warmtetransitie. Vorig jaar hebben de eerste 31 gemeenten de Green Deal Aardgasvrije Wijken gesloten en daarmee beloofd dat zij zich inzetten voor het ontwikkelen van aardgasvrije wijken. Inmiddels hebben vijf pilotregio’s hun regionale energiestrategieën ingevuld, en daarin speelt gasvrij een belangrijke rol, en een samenwerking hiervoor opgetuigd tussen gemeente, bedrijven, maatschappelijke organisaties, provincies en waterschappen. De provincie Gelderland werkt daarnaast bijvoorbeeld aan het Gelders Energieakkoord, waarbij in het programma ‘Wijk van de Toekomst’ samen met (bewoners)organisaties collectief wordt besloten hoe en wanneer de afkoppeling van gas plaatsvindt. Maar er moet nog veel meer gebeuren, willen wij in 2050 daadwerkelijk vier miljoen aardgasvrije huishoudens hebben. De vraag is: hoe krijgen we de burger mee?

In het essay Van het gas af in samenspraak met de bewoner duikt Platform31 in de wetenschappelijke literatuur om antwoord te geven op die vraag. Ook schakelen we een begeleidingscommissie met landelijke en lokale beleidsmakers, onderzoekers en klimaatadviseurs in. Al snel blijkt dat vooral de samenwerking met de burger een lastig vraagstuk is door de complexe relatie tussen overheid en burger. In de jaren zestig kon de overheid de omslag van kolen naar aardgas nog vormgeven als centraal uitgerolde voorziening. Maar inmiddels heeft de centrale overheid zichzelf een nieuwe houding aangemeten, waarbij zij wel de spelregels opstelt en hulpbronnen beschikbaar stelt, maar vervolgens de actieve burger en decentrale overheden de verantwoordelijkheden laat nemen. De burger zelf is mondiger geworden, meer geëmancipeerd en veeleisend. De overheid moet daardoor nu echt luisteren naar de wensen van de burger en die ook zien als volwaardig gesprekspartner bij het overschakelen naar aardgasvrije woningen. Maar dat is zo makkelijk nog niet.

Maatschappelijk eigenaarschap

Met een overheid die ‘losstaat’ van de mondige burger en beslissingen die veelal decentraal worden gemaakt, is er geen simpel antwoord op de vraag hoe we samen tot gasvrije woningen komen. Ook zijn er verschillende perspectieven op wat die samenspraak precies betekent. Een eigen huis is particulier bezit, en dat kan betekenen dat het gesprek over een gasvrije woning vooral tussen de overheid en individuele huishoudens moet plaatsvinden. Maar zijn al die individuele burgers wel benaderbaar en zijn die individuele afspraken wel werkbaar? Voelt de burger zich wel betrokken bij de energietransitie? In hoeverre moet en wil hij verantwoordelijkheid nemen?

Uit ons onderzoek duikt in dit verband de term ‘maatschappelijk eigenaarschap’ op. Dit opkomend begrip wordt voornamelijk gekoppeld aan een zware vorm van burgerparticipatie, met een relatief grote rol en verantwoordelijkheid voor burgers; zij moeten zich eigenaar voelen van dit probleem. Willen we dus onze doelstelling bereiken, en vier miljoen gasvrije huishoudens bereiken over dertig jaar, dan moeten we erkennen dat rollen en verantwoordelijkheden zijn veranderd, een nieuw soort gesprek voeren en vooral denken in termen van dit ‘maatschappelijk eigenaarschap’.

Wie bepaalt straks de invulling van de ‘toekomstdroom’ van een gasvrij huis? Dat doen de overheid en de burger samen in die nieuwe verhouding tussen burger en staat, zo laat onze eerste verkenning in het essay ‘Van het gas af in samenspraak met de bewoner’ zien. Want het energievraagstuk is dusdanig groot en complex dat een sturende rol van de overheid wel noodzakelijk is, maar het is vooral de leefwereld van burgers die centraal moet staan in deze warmtetransitie.

Meer informatie

Het onderzoek Governance energietransitie geeft inzicht in hoe de overheid actief burgerschap rond de energietransitie optimaal kan ondersteunen. Platform31 slaat hierin de brug tussen wetenschappelijke analyses over participatie, de rol van de overheid in de participatiesamenleving en verhoudingen tussen burgers en de omgang met maatschappelijk eigenaarschap in lokale energietransitieprojecten. Het essay Van het gas af in samenspraak met de bewoner is onderdeel van een reeks publicaties binnen dit onderzoek.