Geen kosten meer voor energie en onderhoud met School vol Energie renovatie

Toekomstbestendige, energieneutrale en gezonde basisscholen. Dat is volgens School vol Energie een haalbare kaart voor de vele verouderde basisschoolgebouwen in Nederland. In dit programma is een renovatiestrategie ontwikkeld die wat kosten betreft kan concurreren met nieuwbouw. Met dit concept wordt de school in korte tijd, buiten lestijden, gerenoveerd naar energieneutraal en gezond en zijn prestatie, beheer en onderhoud zeker twintig jaar gegarandeerd.

Vier consortia, van ontwerp- en bouwpartijen, hebben proposities ontwikkeld voor een specifiek type naoorlogse schoolgebouwen en staan klaar om die ‘op maat’ aan te bieden. Vier schoolbesturen en gemeenten onderzoeken met elkaar nieuwe vormen van samenwerken. Nu het programma in 2018 wordt afgerond, maken de experts van School vol Energie de balans op. In zeven brieven presenteren zij, ieder vanuit de eigen expertise, de belangrijkste lessen aan schoolbesturen, gemeenten, financiers, ontwerpers, bouwers en andere professionals in Nederland. Jaap van der Wal, procesmanager en begeleider van schoolbesturen, richt de derde brief aan schoolbesturen.

Beste schoolbesturen,

In meerdere onderzoeken is aangetoond dat – onder meer door verouderde gebouwen en stijgende energieprijzen – de vergoeding die basisscholen ontvangen feitelijk 80 procent lager is dan de daadwerkelijke kosten die ze betalen voor energie. Grofweg is van het beschikbare budget 15 procent beschikbaar voor de middelen. En daar valt alles onder: onderhoud, vaste lasten, maar ook bijvoorbeeld kantoorbenodigdheden. Tekorten op deze begrotingen moeten dan ook gedekt worden uit het personeelsbudget. Dat kan de kwaliteit van het onderwijs niet ten goede komen. School vol Energie wil bijdragen aan de verbetering van basisscholen in Nederland. Het uitgangspunt is dat duurzaamheid begint bij niet slopen. Dus: hoe kun je komen tot een pakket dat ruimte geeft aan het onderwijsconcept, energieneutraal is en een gezond binnenklimaat (frisse scholen klasse B) kent? Dat is de kern van het renovatieconcept van School vol Energie: hoe kom je met beperkte middelen tot een schoolgebouw dat in de exploitatie betaalbaar is en voldoet aan frisse scholen Klasse B.

Wanneer u als schoolbestuur te maken hebt met begrotingstekorten en onzekerheden zoals leerlingenaantallen, lijkt het niet vanzelfsprekend om in een constructie als School vol Energie te stappen. Veel aan het concept is nieuw: de manier van financieren (namelijk gezamenlijk), de manier van opdracht verstrekken (niet voorschrijven hoe het moet gebeuren, maar wat je als resultaat wilt) en het onderhoud (waarvoor je een minstens twintigjarig prestatiecontract afsluit). Omdat het concept zo nieuw is staan er momenteel nog nergens bewezen voorbeelden. Waarom zou u hier dan toch instappen?

Veel scholen kiezen er doorgaans voor om ‘te wachten’ tot het gebouw in aanmerking komt voor sloop/nieuwbouw, omdat zij er dan zelf geen kosten aan hebben. Maar die strategie heeft ook nadelen. Ten eerste is het basisbedrag voor een nieuwbouwschool volgens de VNG-norm ongeveer1.250 euro per vierkante meter. Maar de kosten zijn 1.800 euro per vierkante meter voor een gebouw dat voldoet aan de eisen van het Bouwbesluit en liefst 2.200 euro per vierkante meter voor een BENG-gebouw (Bijna Energie Neutraal Gebouwd). De koplopers onder de gemeenten verhogen dan ook het basisbedrag uit de VNG-norm voor nieuwbouw, maar niet alle gemeenten kunnen of willen dat. Dus ook bij nieuwbouw moet een school vaak nog op zoek naar extra financiering. Voor BENG wordt dan niet snel gekozen. Ook zijn bij nieuwbouw de m2 gebaseerd op de norm, hetgeen meestal beduidend minder is dan de huidige m2. De innovatieve maatregelen uit School vol Energie leveren substantiële besparingen aan onderhoud en vaste lasten op die ingezet kunnen worden voor het primaire proces. Maar scholen besluiten – gezien het kostenverhaal hierboven – niet licht tot een investering in een dergelijke renovatie.

De totale kosten van deze renovatie liggen namelijk lager dan bij sloop/nieuwbouw, maar ze zijn wel anders verdeeld. Scholen en gemeentes zullen samen op moeten trekken om dit te realiseren. De gemeente is circa 700 euro per vierkante meter kwijt bij deze renovatie, de school 1.100 euro De bekostiging van het scholendeel kan gedekt worden uit vermeden onderhoud- en exploitatiekosten (de MI-vergoedingen) en uit de onderhoudsreservering die een school eventueel heeft. Gemeente in samenwerking met BNG kunnen voor financiering zorgen. In de businesscase moeten verschillende zaken nog worden uitgekristalliseerd. Zo is er het ‘investeringsverbod’ dat de investering van een school in deze renovatie zou kunnen beperken. Sommige scholen krijgen daarvoor geen akkoord van hun accountant, andere wel. Hier is het juridisch laatste woord nog niet over gesproken.

Maar met deze innovatie kunt u in zeer korte tijd (zes weken) een schoolgebouw realiseren met een zeer gezond binnenklimaat en zonder energielasten. Dit schoolgebouw is bovendien zo toekomstbestendig, dat het de huidige en toekomstige onderwijskundige visies optimaal kan faciliteren. Denk aan het stimuleren van samenwerking, leerpleinen, vakgericht aanbod naar niveau, enzovoort. De consortia die wij hebben uitgekozen, zijn zeer bedreven in het verwerken van onderwijsvisies in het gebouw. Zo is er bijvoorbeeld een ontwerp ontstaan in de vorm van een u, waarbij de onderbouwleerlingen op de begane grond zitten en uitkijken op de ‘hof’ in de binnencirkel, omdat zij meer behoefte hebben aan geborgenheid. Op de eerste verdieping, waar de bovenbouw huist, is de blik juist naar buiten gericht omdat dat beter bij de ontwikkelingsfase van die groep past.

De bouwpartijen werken met vooraf bedachte concepten, die geheel op maat worden uitgewerkt. De school spreekt prestaties met hen af, zij doen een voorstel voor een goede invulling daarvan. Er hoeft dus geen gedetailleerd bestek gemaakt te worden. Zo profiteert een school maximaal van het innoverend vermogen van de bouwpartijen. Het bouwconsortium garandeert de afgesproken prestaties wat betreft gebruiksmogelijkheden, binnenklimaat en energie. Scholen worden dus niet, zoals we in de afgelopen vijftien jaar wel hebben gezien, geconfronteerd met problemen in het gebruik waar ze na de oplevering niemand meer op kunnen aanspreken. En zoals gezegd: kosten voor het onderhoud en energie maakt de school niet meer. Onderhoud en energielasten zijn inbegrepen in het contract. De zekerheid van een goed onderhouden, gezond en functioneel gebouw zonder energiekosten is volgens mij de investering meer dan waard.

Jaap van der Wal

Meer informatie

School vol Energie is een onderdeel van de Green Deal Scholen. Het programma wordt uitgevoerd door onafhankelijk opererend team van adviseurs onder regie van Platform31.

Jaap van der Wal vindt antwoorden en oplossingen op duurzaamheidsvraagstukken in het onderwijs. Voor School vol Energie heeft hij zich ingezet als procesmanager en begeleider van schoolbesturen.