Erkennen, herkennen en verkleinen van het souterrain van het wonen

Bankslapers, ‘zelfredzame’ daklozen, pechvaders, ex-gedetineerden, arbeidsmigranten of mensen die verblijven op vergeten plekken zoals vakantieparken. Een groeiende groep personen is niet in staat om via de reguliere weg toegang te vinden tot de woningmarkt, tot geen enkel segment. Door een combinatie van persoonlijk gedrag, een levensgebeurtenis, druk op de woningmarkt en blinde vlekken in lokaal beleid. Wie valt waarom tussen wal en schip op de woningmarkt en welke ongewenste en illegale woonoplossingen vinden zij? En hoe kunnen gemeenten en andere partijen bijdragen aan het verkleinen van het souterrain? Platform31 verkent deze vragen in ‘Het souterrain van het wonen’.

Steeds vaker verschijnen er berichten in de media over overvolle nachtopvang, arbeidsmigranten in de stal van de werkgever of gescheiden mannen op vakantieparken. Het lijkt daarbij te gaan om incidenten en excessen. Het is onduidelijk hoeveel mensen tussen wal en schip vallen aan de onderkant van de woningmarkt. Veel van hen laten zich niet inschrijven bij de gemeente waar ze verblijven. Het lijkt lang niet altijd te gaan om mensen met zware zelfredzaamheidsproblemen, voor hen zijn immers vangnetten uitgegooid. Het zijn met name spoedzoekers met weinig middelen die vooral onvoldoende zelfredzaam zijn in het vinden van een reguliere woonoplossing. Ze leunen onevenredig op het eigen netwerk of vinden een illegale woonoplossing of komen soms zelfs op straat te staan.

Het souterrain bestaat

Het vinden van oplossingen voor deze groeiende groep souterrain-gangers begint met het lokaal onderkennen dat ze überhaupt bestaat. Dat het vinden van een woonplek niet altijd vanzelfsprekend is, ook niet voor relatief zelfredzame burgers. De huidige krapte zorgt voor hogere drempels in alle segmenten van de woningmarkt. Gemeentebestuurders zouden zichzelf vaker kunnen afvragen welke mogelijkheden er voor mensen met weinig middelen zijn die hun woning verliezen en niet (meer) kunnen terugvallen op het eigen netwerk. Hoe draagt lokaal beleid onbedoeld bij aan het vergroten van het souterrain van het wonen? Deze vragen zijn van belang voor de gemeentelijke afdelingen Wonen, Woningtoezicht, Zorg, Burgerzaken én Ruimte. Zij hebben sleutels in handen om de druk die souterrain-gangers ervaren te verkleinen en om tot woonoplossingen te komen. Woningcorporaties en ook marktpartijen kunnen hen daarbij helpen.

Maak het souterrain zichtbaar

Meer zichtbaarheid begint bij het stimuleren van inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP). Belangrijk daarbij is te weten waarom mensen zich niet inschrijven, maar wel kiezen voor illegale woonoplossingen. Uit de analyse blijkt bijvoorbeeld dat souterrain-gangers eerst een plek nodig hebben om vervolgens andere persoonlijke problemen te kunnen aanpakken en uiteindelijk een vaste woonplek te vinden. Meer zichtbaarheid van het souterrain kan gemeenten en corporaties helpen ongewenste woonsituaties tegen te gaan en scherper preventiebeleid te ontwikkelen. Beter zicht maakt ook de lokale en regionale woonopgave helderder, waardoor eigenaarschap en draagvlak kan ontstaan voor alternatieve woonoplossingen.

Flexwonen

In Nederland is de gemiddelde wachttijd voor een sociale huurwoning negen jaar. Voor een spoedzoeker zonder woonruimte is een paar maanden of hooguit één jaar al erg lang. Belangrijke oplossingen voor het verkleinen van het souterrain zijn natuurlijk meer woningen, meer doorstroming en een betere aansluiting van de vraag aan de onderkant van de woningmarkt. Daarnaast is het echter ook belangrijk om nieuwe woonproducten te ontwikkelen die nu vaak ontbreken. Deze producten mogen klein, sober, onzelfstandig en zelfs tijdelijk zijn, als het maar betaalbaar en snel beschikbaar is. Een tussenlanding als tijdelijke oplossing kan veel leed verlichten en bovendien blijven dergelijke woningen beschikbaar voor de toekomst. Inmiddels is er al veel ervaring met flexwonen, maar toch zijn veel gemeenten en corporaties nog relatief onbekend met deze woonoplossingen.

Kijk integraal naar beleid

Om het (ongewenste en vaak illegale) souterrain van het wonen te verkleinen is een integrale kijk op beleid nodig. Zo kan verscherpt woningtoezicht zorgen voor minder woon-wantoestanden, maar tegelijkertijd voor meer aanmeldingen bij de maatschappelijke opvang en voor meer urgentieaanvragen. Beperkte toegang tot de maatschappelijke opvang, strikte urgentieregels en toepassing van de kostendelersnorm kunnen op hun beurt weer zorgen voor meer ongewenste woonpraktijken. Ook zijn er signalen dat mensen met lichte zorg- of begeleidingsvragen instromen in dure intramurale voorzieningen door een gebrek aan woonalternatieven. Kortom: door meer integraal te kijken wordt zowel souterrainvraag als – aanbod scherper en het beleid effectiever, zowel in het woon-, zorg- als handhavingsdomein.

Ook regionale en provinciale overheden hebben een rol in het tegengaan van het souterrain van het wonen. Als de drempels eenzijdig lokaal worden verhoogd, veroorzaakt dit een waterbedeffect richting andere gemeenten. Bewoning op vakantieparken door kwetsbare bewoners uit de stad is hier een duidelijk symptoom van. Met behulp van bovenregionale sturing worden lasten eerlijker verdeeld.

Magazine

In het magazine ‘Souterrain van het wonen’ verkent Platform31 de onderkant van het wonen in Nederland door analyse van literatuur, media-publicaties en beleidsstukken én door experts en ervaringsdeskundigen aan het woord te laten. Daarnaast zijn uiteenlopende oplossingen verzameld die een bijdrage leveren aan het verkleinen van het souterrain. Het doel van dit magazine is om gemeenten, woningcorporaties en andere partijen te ondersteunen in het erkennen, herkennen en verkleinen van het lokale souterrain.

Lees het magazine hieronder online of download.