Een all-inclusive wijk door participatie en verbinding van ambities

Interview met Patricia van der Haak, Bureau Transitiereizen

In veel wijken in het land zijn allerlei maatschappelijke organisaties tegelijk bezig, maar niet samen. Hierdoor ontstaat een lappendeken van sectorale activiteiten, projecten en interventies van systeempartijen die vooral eigen doelen realiseren en niet altijd oog hebben voor de behoeften van de wijkbewoners. Laat staan dat er gebruik wordt gemaakt van de kracht van de bewoners. Gemeente Haarlemmermeer, één van de deelnemers van het innovatieprogramma Langer thuis in de inclusieve wijk, koos daarom voor een andere aanpak. Samen met partners en wijkbewoners is de gemeente aan de slag gegaan met de opbouw van een (meer) inclusieve wijk.

Voor de pilot heeft de gemeente Haarlemmermeer de wijk Bornholm gekozen; een bloemkoolwijk met veel particuliere huiseigendom. De wijk staat aan de vooravond van vergrijzing. Het is een kantelmoment voor de wijk. De herontwikkeling van een verpleeghuis staat op de agenda, winkelcentrum Skagerhof en wijkcentrum ’t Kattegat moeten worden gerevitaliseerd en er wordt een nieuwe functie voor de leegstaande basisschool gezocht. De gemeente initieerde er enkele verkennende gesprekken om te zien of niet alleen een integrale wijkaanpak maar óók een samenwerkingsproces mogelijk is. Het leidde tot een kerncoalitie van gemeente, verpleeghuis, woningcorporatie én wijkbewoners. Bureau Transitiereizen werd gevraagd de verkennende fase te begeleiden.

Bewonersbetrokkenheid als uitgangspunt

De aanpak voor integrale gebiedsontwikkeling (de all inclusive wijk) van Bureau Transitiereizen heeft bewonersbetrokkenheid en -inzet als uitgangspunt en richt zich op de ontwikkeling van een integrale wijkeconomie. Patricia van der Haak, procesbegeleider bij Bureau Transitiereizen: “Veel dienstverlenende organisaties benoemen mensen als niet-zelfredzaam en gaan deze mensen dan helpen. Dat is op de korte termijn vaak nuttig en nodig maar op langere termijn ondermijnend; het plaatst mensen namelijk in een afhankelijke en minderwaardige positie waardoor de self-fulfilling prophecy waargemaakt wordt dat er een groep mensen is die niet zonder uitkering of welzijnswerk kan functioneren. In plaats daarvan willen we aan de slag gaan om mensen in de wijk samen te laten komen, relaties te ontwikkelen en van daaruit werken we aan het zelforganiserend vermogen van de wijk. Daarvoor is contact met en participatie van lokale inwoners en particuliere initiatieven nodig. In veel wijken wordt de eigen kracht van bewoners niet gebruikt, én krijgen zij voor hun talenten en vermogens ook slecht betaald. De aanpak richt zich dan ook op het ‘lonend maken’ van de initiatieven van wijkbewoners.”

Belangen in beeld

Om het zelforganiserend vermogen van de wijk aan te kunnen boren is samenwerking nodig. “Samenwerken lukt alleen als coalitiepartners helder zijn over hun eigenbelang en zij samen een bijdrage willen leveren aan de bedoeling”, aldus Van der Haak. “We zijn gestart met het in kaart brengen wat ieders individuele (organisatorische) belang is en wat als gemeenschappelijke ambitie voor de wijk kan worden geformuleerd. Dit hebben we gedaan door het invullen van de belangenroos. De belangenroos verbindt partijen die samen aan de slag willen met een opgave of uitdaging in de wijk. Eigenlijk stelt de roos het bewonersbelang in een wijk centraal en vouwt daar de belangen en bijdragen van de partners dienstbaar omheen.”

belangenroos
Bron: deallinclusivewijk.nl

Opstellen actieagenda

Met de gemeenschappelijke ambitie voor ogen heeft de kerncoalitie samen met wijkbetrokkenen een wijkwandeling gemaakt. Tijdens deze wandeling zijn de sterke en zwakke punten van de wijk met foto’s in beeld gebracht. De resultaten van de belangenroos en de wijkwandeling zijn gebruikt als eerste aanzet voor een actieagenda. Deze agenda geeft een overzicht van de vele lopende initiatieven en de acties die gedurende de verkenning zijn bedacht. In een volgende stap is overeenstemming bereikt over de acties die in de collectieve planning van het innovatieprogramma Bornholm opgenomen gaan worden.

bornholm

Met de agenda in handen is begonnen met het opstarten van eerste, kleine aanloopactiviteiten. In de praktijk volgde echter een impasse. De praktische inzet en bereidheid om actiepunten op te pakken bleken verschillend te zijn. De investering van de coalitiepartners zit vooral in ‘manuren’ voor het project. Bij keuzes over de inzet van budget en menskracht maken partijen een afweging of deze inzet voldoende hun organisatiebelang dient in de wijk. Van der Haak herkent dit vanuit andere trajecten: “Het komt vaak voor dat de mensen die vanuit de organisaties in de wijk aan de slag zijn, in een integrale coalitie willen samenwerken, maar dat de achterliggende organisaties daar nog niet goed mee om kunnen gaan als gevolg van sectoraal en programmatisch denken en werken.”

Meerwaarde creëren

Er bleek een tussenstap nodig te zijn om nog meer zicht te krijgen op ieders organisatie belang en of dit belang, naast het wijkbelang, voldoende werd gediend. Wijkontwikkeling is bijvoorbeeld geen kerntaak van de woningcorporatie, maar verduurzaming van de woningvoorraad wel. Om de samenwerking voor de corporatie zinvol te laten zijn en daarin te investeren, is het belangrijk dat dit thema op de agenda komt. Daarnaast bleek dat het vertrouwen in de samenwerking moet groeien voordat grote projecten, zoals de herontwikkeling van het verpleeghuis, onderdeel van de samenwerkingsagenda kan zijn.

Nieuw commitment

De gesprekken hebben een positief effect gehad en geleid tot nieuw commitment voor de volgende fase. Er zijn afspraken gemaakt over de inzet van uren en van communicatiemiddelen, zoals een informatieportal. Ook is de samenwerkingsagenda verbreed met de thema’s die van belang zijn voor de samenwerkingspartners. Omdat het thema verduurzaming van de woningvoorraad aan de agenda is toegevoegd, is de kerncoalitie uitgebreid met andere disciplines uit de gemeentelijke organisatie. Van der Haak: “Het verdient eigenlijk een groot compliment dat partijen zo’n proces met elkaar uitzitten: Het kost tijd, je werkt aan relaties en zet niet meteen concrete stappen. Het is van groot belang dat het invullen van een belangenroos goed gebeurt, want natuurlijk werk je samen aan een goede wijkaanpak en dien je de wensen van wijkbewoners. Maar als je organisatiebelang niet wordt gediend, dan houd je het niet lang vol. Dat geldt overigens ook voor gemeenten. Zij moeten intern zaken op elkaar afstemmen om tot een integrale wijkaanpak te kunnen komen. Dus we spreken niet alleen over het sociaal domein maar ook over wonen en ruimtelijke ordening.”

Vervolgstap

Met het nieuwe commitment op zak was de volgende stap een gesprek met de wijk over prioritering van activiteiten. Het kernteam Bornholm wilde de belangrijkste projecten uit de ‘berg aan werk in Bornholm’ aan een grote groep wijkbewoners en professionals voorleggen om te kijken welke voorbeelden draagvlak hebben en welke initiatieven er ontstaan. Eén van kanshebbers was de boerderij- beweeg, beleef en moestuin.” Door de komst van de coronapandemie is dit grootschalige wijkoverleg niet doorgegaan en werkt het kernteam Bornholm aan een alternatieve manier om met wijkbewoners en professionals de belangrijke projecten te prioriteren. Als dat helder is dan kunnen de handen uit de mouwen en kan de volgende stap gemaakt worden richting een nóg inclusievere wijk.”

Visie bureau Transitiereizen

De all inclusive wijk gaat over het integraal ontwikkelen van een inclusieve samenleving, een duurzame leefomgeving en een waardevolle economie. De inzet van wijkbewoners wordt hierbij lonend gemaakt door de ontwikkeling van een wijkeconomie. Bureau Transitiereizen baseert zich op het gedachtegoed van de Amerikaanse wetenschapper Peter Block. Hij schreef het boek ‘De overvloedige gemeenschap’ en was één van de grondleggers van de Asset Based Community Development, een aanpak om te werken aan gemeenschapsopbouw in wijken en buurten.

Bureau Transitiereizen begeleidt het proces om tot een all inclusive wijk te komen aan de hand van het volgende stappenplan:

  1. Breng een wijk integraal in beeld en benoem urgentie en verlangen
  2. Schets een nieuw perspectief
  3. Benoem de waarde van dit perspectief en zoek belanghebbenden
  4. Maak maatschappelijke businesscases en integrale ontwikkelplannen
  5. Realiseer, bouw en werk samen in maatschappelijke coalities
  6. Meet impact en evalueer

Lees meer over deze aanpak in dit e-book (pdf) of kijk op www.deallinclusivewijk.nl.