Boosten, het nieuwe nudgen?

Beleidsmakers die wetenschappelijke inzichten over gedrag willen gebruiken bij het maken van hun beleid, kunnen dat op verschillende manieren doen. Eén zo’n manier is gebruik van nudging: het geven van kleine duwtjes (nudges) in de rug van mensen: subtiele aanpassingen in de omgeving die mensen verleiden tot gewenst gedrag, in principe zonder de andere keuzeopties weg te nemen of te benadelen. Neem het voorbeeld van een mooie trap, goed in het zicht, terwijl je voor de lift moet zoeken. Die ruimtelijke ingreep verleidt meer mensen tot het nemen van de trap. Kan nudging ook helpen bij de aanpak van armoede en schulden? Hoeveel kunnen we er van verwachten? En is boosten het nieuwe nudgen? Platform31 ging op zoek naar antwoorden.

Door Lydia Sterrenberg

Nudging, werd enige tijd geleden populair bij beleidsmakers die zich het hoofd buigen over hoe mensen meer gewenst gedrag kunnen vertonen. Denk aan een gezondere leefstijl, minder vliegen, of misschien minder uitgeven en meer sparen. Nudging, kleine aanpassingen in de omgeving, zou daarbij kunnen helpen. Gemeenten zoals Den Haag en Rotterdam huurden experts in om te experimenteren met deze nieuwe manier van sturen. Nudging bouwt voort op inzichten over (keuze)gedrag vanuit bijvoorbeeld psychologie en hersenwetenschappen. Bijvoorbeeld het inzicht dat we veel keuzes automatisch maken. We denken er niet écht over na. Dat gegeven kun je ook gebruiken om de gewenste keuze de meest vanzelfsprekende keuze te maken. Zoals in het voorbeeld van de trap en de lift, dat vaak genoemd wordt. Of van gekleurde afvalbakken aan het strand, waar mensen eerder iets ingooien. Of het urinoir met de vlieg waar mannen minder snel naast plassen.

Automatische en bewuste keuzes

Wat ligt er achter de nudging-techniek? Het gedrag van mensen wordt gestuurd door twee systemen; het automatische en het reflectieve systeem, ook wel systeem 1 en systeem 2. Waar leren en gedragsverandering via systeem 2 tot stand komt door motivatie en bewuste keuzes (wat veel mentale energie vraagt), leunt systeem 1 op automatismen en onbewuste keuzes (weinig mentale energie). Mensen nemen het grootste deel van de dag beslissingen op basis van hun automatische systeem. Desondanks spelen de meeste en traditionele technieken van gedragsverandering in op het reflectieve systeem. En dit is waar nudging zich onderscheidt, door in te spelen op het systeem waar mensen het vaakst de voorkeur aan geven; het automatische systeem.

Door de groeiende belangstelling in het beleid leek nudging iets nieuws. Maar gaat het om bijvoorbeeld kijk- of koopgedrag, dan is nudging al tijden lang business as usual. Neem ons koopgedrag: in elke winkel wordt nagedacht over de presentatie van producten: hoe laat je die zien, waar laat je die zien. De aanbiedingen bij de kassa, de reclame, de (vaak duurdere) producten op ooghoogte: ze stimuleren ons om te kopen, ook om dingen te kopen die we niet echt nodig hebben. Ook de online-presentatie van producten in webshops sluit zo goed mogelijk aan bij wat de beoogde klanten op de automaat aantrekkelijk vinden. Klik en koopgedrag van consumenten wordt gemonitord om die presentatie en verkoop nog verder te verbeteren. Moest je vroeger nog naar de winkel, was het betalen een fysieke handeling, nu is het anders. Met pinpassen, betaalapp, online bestellen, thuisbezorgd krijgen en later betalen, wordt snel en veel uitgeven wel heel gemakkelijk gemaakt. Er komt haast geen bewuste handeling aan te pas.

Toch gebeurt er ook wel iets op het gebied van nudging en financiën dat tegenwicht biedt. Een bekend voorbeeld: het automatisch sparen. Je hoeft niet iedere maand bewust te kiezen om een bepaald bedrag opzij te leggen, maar het gaat vanzelf. Een deel van het spaarbedrag terugboeken, vraagt wel een bewuste handeling. Zo kun je ook een limiet instellen voor een dagelijks over te schrijven bedrag op je betaalapp, of voor rood staan. De juiste nudging kan een handje helpen. Maar ook al krijg je digitaal feedback op je uitgaven, ook al spaar je automatisch – zolang we van doen hebben met een consumptiemaatschappij waarin verleiding en kopen de norm is, kunnen we eigenlijk niet zonder bewust kiezen en standvastigheid.

De verwachtingen van nudgen waren erg hoog; dankzij opgebouwde ervaringen met toepassingen, worden ze realistischer. Tegelijkertijd en terwijl de hype van nudgen een beetje tempert – ook breder dan alleen rond armoede en schulden – neemt de aandacht voor een andere op gedragswetenschappen gebaseerde aanpak toe: boosten. Boosten is niet het nieuwe nudgen, want bouwt voort op ander (keuze)gedrag. Waar nudgen vooral aansluit op onze automatische piloot voor keuzes maken, beoogt boosten vooral het versterken van het vermogen van mensen om eigen keuzes te maken; daarmee wil het juist het reflectieve systeem activeren. Of het zet in op het helpen motivatie concreet te maken. Boosten werkt bijvoorbeeld door keuzes voor je inzichtelijk te maken, methodes mee te geven om in onzekere situaties een goede afweging te maken, of spreekt hun motivatie aan. Denk bijvoorbeeld aan een app die automatische overzichten maakt van de online betalingen die je doet. Daarmee krijg je – ook al zie je het geld niet uit je portemonnee verdwijnen – toch snel inzicht in je uitgaven per kostensoort. Een app met goed algoritmes wordt je verstandige ‘financiële coach’, die “helpt om verder te kijken. En je helpt met de opbouw van een financieel gezond leven” – aldus de Rabobank. De vraag is alleen: luister je naar die coach, of leg je het goede advies toch terzijde? Boosten en nudgen kunnen denk ik beiden een bijdrage leveren aan gezond financieel gedrag. Het is ook geen kwestie van kiezen, maar eerder van combineren. Maar wat deze aanpakken bij kunnen dragen aan gezond financieel gedrag, en wie er vooral baat bij zal hebben, dat zullen we al doende moeten leren.

Meer weten?

Platform31 wil, in samenwerking met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, gedragsbewust beleid in het sociaal domein stimuleren. Dat doen we door kennis te delen in praktische handvatten. Bekijk bijvoorbeeld de publicatie Gedragsbewust beleid in het sociaal domein. Daarin bundelen we de wetenschappelijke inzichten over (financieel) keuzegedrag van mensen en laat zien wat deze kennis betekent voor de ondersteuning van mensen in armoede of met schulden.

Meer informatie staat hier.