Aan de slag om overlast in de wijk te voorkomen

Wie zijn nu verwarde personen?

Afgelopen jaren zien corporaties dat hun huurdersgroep veranderen. Steeds vaker is sprake van huurders met verward gedrag. De oorzaak hiervan is niet helder omdat een (cijfermatige) monitoring van deze groep huurders ontbreekt. Corporaties raken als eerste betrokken bij de problematiek van deze mensen en hun omgeving, zoals betalingsachterstand, vervuiling van de woning en overlast. Zij geven aan samenwerkingspartners te missen bij het oplossen van deze situaties. Op verzoek van corporatiepartners heeft Platform31 de problematiek van ‘verwarde personen’ in beeld gebracht. Dit als eerste stap in de (door-)ontwikkeling van aanpakken voor corporaties voor het oplossen van probleemsituaties (overlast) bij huurders met psychische kwetsbaarheden. Wilt u hieraan bijdragen? Geef dan gehoor aan de oproep!

Sinds 2011 registreert de politie het aantal meldingen van ‘verwarde personen’. De politie introduceerde de term ‘verwarde personen’ in 2011 toen het – op verzoek van het Rijk – personen met verward gedrag apart ging registreren. Bij het uitkomen van de cijfers, die jaarlijks stijgen, leidt dit steevast tot de nodige aandacht in de media. Door daarbij herhaaldelijk ernstige incidenten en overlast in de wijk in een lijn met verward gedrag te benoemen, ontstaat het beeld dat Nederland wordt overspoeld door gevaarlijke, onrust veroorzakende types. De definitie die de politie hanteerde was erg breed en de term werd, volgens GGZ-onderzoeker Bauke Koekkoek, een vergaarbak voor alles wat afwijkend is. Het Aanjaagteam, ingesteld door het ministerie van VWS om tot een sluitende aanpak te komen, bracht meer focus aan in de definitie door te stellen dat “het gaat om mensen die grip op hun leven (dreigen te) verliezen, waardoor het risico aanwezig is dat zij zichzelf of anderen schade berokkenen.’’ De naam kan als een verzamelnaam worden gezien voor mensen met een psychiatrische kwetsbaarheid, dementie, een licht verstandelijke beperking. Ook ‘zorgwekkende zorgmijders’ of ‘mensen met lastig gedrag’ vallen onder deze noemer.

Is het aantal verwarde personen toegenomen?

Jaarlijks presenteert de politie het aantal meldingen van overlast door verward of overspannen persoon’ (E33 meldingen). Het aantal meldingen neemt duidelijk elk jaar toe: van bijna 52.000 in 2013 naar 75.000 in 2016 en ruim 83.500 in 2017 (Nationale Politie, 2018). Een genuanceerder beeld ontstaat als je de politiemeldingen analyseert. In deze analyse worden de E-33 meldingen samengenomen met de poging tot zelfdoding (E14 melding): 80.000 in totaal in 2016. In 2016 zijn ruim 61.000 meldingen (E33 en E14) te herleiden tot bijna 34.000 unieke personen.
Een aantal verdiepingsstudies laat zien dat er bij veel meldingen geen sprake is van een verward persoon of van overlast. Naar schatting is hier wel sprake van bij maximaal 20 à 25 procent van de meldingen, oftewel maximaal 12.000 tot 15.000 van de ruim 65.000 in 2015 onder de E33 code geregistreerde incidenten .

In de media wordt verward gedrag geregeld gekoppeld aan gewelddadige incidenten. Een terbeschikkingstelling krijgt iemand die een geweldsdelict heeft gepleegd onder invloed van een psychische stoornis. Dus: hoe meer tbs-maatregelen worden opgelegd, hoe meer geweldsdelicten waarschijnlijk zijn gepleegd. Meer tbs-waardige delicten betekent dus ook meer geweld door mensen met een psychische stoornis. De Dienst Justitiële Inrichtingen meldt echter dat het aantal opleggingen in circa 10 jaar is gedaald tot zo’n 100 in 2016.

Hetzelfde geldt voor buurtoverlast. Hier verwacht je een toename als gevolg van het aantal meldingen verwarde personen. Cijfers van het CBS laten echter zien dat de ervaren buurtoverlast in Nederland in 2017 is afgenomen ten opzichte van 2012 . In totaal zegt in 2017 ongeveer een op de acht Nederlanders (12 procent) veel overlast te hebben van een of meer vormen van sociale overlast. Dit is vergelijkbaar met 2016 maar minder dan in 2012. Daarnaast voelt 16 procent van de Nederlanders zich in 2017 wel eens onveilig in eigen buurt; in 2012 was dat 18 procent. De tevredenheid over de sociale cohesie is in 2017 niet gewijzigd in vergelijking met voorgaande jaren.

Wat zijn de oorzaken van de ervaren toename?

De berichten in de media over de toename van het aantal meldingen van personen met verward gedrag heeft tot veel onrust geleid. In hoeverre er daadwerkelijk een toename is van het aantal personen met verward gedrag en wat dan de onderliggende oorzaken zijn, zijn geen eenduidige uitspraken te doen. Helder is dat verward gedrag op de agenda is gekomen door de politiemeldingen en de nadrukkelijke aandacht van de media voor de cijfers en incidenten. Dat vertekent het beeld. Maar wat is er nog meer aan de hand? In de maatschappelijke discussie rondom personen met verward gedrag wordt veelal gewezen naar de decentralisaties in het sociaal domein en de ambulantisering van de GGZ. Ambulante zorg in de wijken is nog onvoldoende van de grond gekomen, er zijn wachtlijsten bij de GGZ, sociale wijkteams hebben te weinig capaciteit en cliënten stromen sneller uit klinieken dan voorheen. de invloed van het verplichte eigen risico en de verplichting ingeschreven te staan bij een huisarts zijn redenen voor cliënten om geen zorg te nemen of deze vroegtijdig af te breken. Dat is echter niet het gehele verhaal. Mogelijk registreert de politie nu gevallen die voorheen onder andere categorieën werden weggeschreven en vinden burgers sneller de weg naar loketten waar zij hun zorgen kunnen melden of hun klachten kunnen uiten. Tel daarbij op dat corporaties door passend toewijzen 90% van de jaarlijkse mutatie van de sociale woningvoorraad dienen toe te wijzen aan huurders met een inkomen onder de 22.000 euro. Hierdoor neemt het aandeel personen met een ondersteuningsbehoefte in (grote) delen van het vastgoed toe en daarmee de mogelijkheden om elkaar te ondersteunen als huurders, af.

Hoe nu verder?

Om het aantal meldingen van verward gedrag te laten dalen, heeft het Rijk de taskforce ‘Aanjaagteam verwarde personen’ ingericht. Dit team heeft een sluitende aanpak ontwikkeld, bestaande uit negen bouwstenen (zie figuur 2, klik hier voor meer uitleg en een animatiefilmpje). Het Schakelteam personen met verward gedrag, de opvolger van het Aanjaagteam, faciliteert de implementatie van de sluitende aanpak door lokale en regionale overheden. Alle gemeenten dienen de aanpak voor oktober 2018 te hebben geïmplementeerd, maar het Schakelteam heeft al aangegeven dat dit geen haalbare kaart is.

negen-bouwstenen-sluitende-aanpak-personen-met-verward-gedrag
Fig. 2 Negen bouwstenen sluitende aanpak personen met verward gedrag

Los van de bouwstenen zien we dat de decentralisaties in het sociaal domein en de nieuwe Woningwet het lokale speelveld hebben opgeschud. De gemeente heeft nieuwe taken en verantwoordelijkheden gekregen, corporaties beraden zich op hun rol als gevolg van de Woningwet, nieuwe organisaties voor zorg en welzijn zijn actief geworden in wijken en buurten. De wijzigingen leiden tot kansen tot zorg in nabijheid, versterken van de inzet van inwoners voor hun wijk, preventie en dergelijke. Denk bijvoorbeeld aan de tijdelijke opvang van mensen met een psychiatrische kwetsbaarheid in herstelhotels in plaats van in intramurale instellingen. Maar het incasseren van die kansen vraagt om een heroriëntatie, op een bezinning in de verantwoordelijkheden en inzet van de verschillende partijen in wijken en buurten en hoe die goed op elkaar kunnen aansluiten.

Literatuur

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: