Zorgboerderijen als innovatief woonzorgconcept voor ouderen

Woonzorgboerderijen zijn afgelopen jaren als kleinschalige woonzorgvoorzieningen ontstaan op het platteland als alternatief voor het verpleeghuis. Vaak ontwikkeld door dwarsdenkers uit de reguliere zorg. Of vanuit burgerinitiatieven die langdurige zorg voor kwetsbare groepen willen integreren met het ‘gewone’ buurt- of dorpsleven, zodat kwetsbare ouderen in hun vertrouwde omgeving kunnen blijven wonen en deel kunnen nemen aan activiteiten in het dorp. De woonzorgboerderijen bieden 24-uurs zorg aan en combineren zo agrarische activiteiten (zoals het houden van dieren) met zorgactiviteiten. Maar lukt deze 24-uurszorgverlening ook? Ja, blijkt uit ons onderzoek van de Universiteit Maastricht. Wij pleiten dan ook voor meer aandacht voor zorgomgeving van kwetsbare senioren, zowel fysiek, sociaal als organisatorisch.

In woonzorgboerderijn is de zorgomgeving radicaal veranderd ten opzichte van reguliere verpleeghuiszorg. De fysieke omgeving van de zorgboerderij is anders: waar een verpleeghuis vaak een groot en herkenbaar instituut is aan de rand van een dorp of wijk, zijn deze kleinschalige woonzorgvormen vaak niet te onderscheiden van de rest van de bebouwing. Bewoners hebben de mogelijkheid om naar buiten te gaan, en om voor de tuin en/of dieren te zorgen. Het is een open omgeving waarin bewoners een grote mate van bewegingsvrijheid hebben.

In de sociale omgeving zijn de activiteiten van bewoners vaak onderdeel van het gewone leven: eten maken, iets in de tuin doen, was opvouwen. Daarbij proberen medewerkers zoveel mogelijk bewoners te stimuleren om actief te blijven en uit te gaan van wat men nog wel kan. De organisatie van zorg wordt bepaald vanuit het ritme van bewoners, in tegenstellig tot het reguliere verpleeghuis waar de ritmes en routines van de organisatie veelal het dagelijks leven bepalen. De zorgboer fungeert hierbij als rolmodel voor medewerkers, en coacht hen op competenties om bewoners te ondersteunen en activeren.

Wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van zorgboerderijen is schaars. Onze studie van de Universiteit Maastricht onderzocht als eerste het concept woonzorgboerderijen. Resultaten laten zien dat bewoners van zorgboerderijen een actiever dagelijks leven hebben dan bewoners van reguliere verpleeghuizen. Ze hebben meer betekenisvolle activiteiten, meer sociaal contact met anderen, kunnen zich vrijer bewegen en komen vaker buiten. Dit is belangrijk, omdat een actiever dagelijks leven waarin mensen met dementie meer buiten zijn, samenhangt met een hogere kwaliteit van leven. In onze studie rapporteerden bewoners zelf een hogere kwaliteit van leven op zorgboerderijen in vergelijking met reguliere verpleeghuizen. De zorgboerderij is vaak het middelpunt van allerlei activiteiten samen met het dorp. Op zorgboerderijen helpen bewoners mee: onkruid wieden of boontjes plukken. Dat geeft contact, is nuttig en geeft de dag structuur. Ouderen leven daarvan op, blijkt.

Niet iedereen kan en/of wil op een zorgboerderij wonen. Echter, succesvolle elementen van de zorgboerderij zijn wellicht ook toe te passen in andere vormen van verpleeghuiszorg. Het gaat dan om zaken als: hoe kunnen we bewoners stimuleren om betekenisvol actief te laten zijn, hoe gebruiken we de fysieke omgeving hierin en ondersteun je medewerkers in hun dagelijkse werk. . Ons onderzoek in samenwerking met het RIVM geeft hiervoor enkele handvatten.

Zowel nationaal als internationaal, worden vergelijkbare innovatieve concepten ontwikkeld op het snijvlak van wonen, zorg en welzijn voor ouderen, zoals wooncorporaties of woongroepen. Een nieuwe zorgomgeving opstarten, doe je als (zorg)organisatie niet zomaar. Het spreekwoord luidt ‘oude bomen moet men niet verplanten’. Wat is de impact van zo’n verhuizing op ouderen? En wanneer is het juiste moment voor ouderen om überhaupt te verhuizen? Dit zijn vragen waar we momenteel vervolgonderzoek naar doen.

Prof. dr. Hilde Verbeek
Hoogleraar Zorgomgeving voor kwetsbare ouderen
Universiteit Maastricht

www.academischewerkplaatsouderenzorg.nl