Fair play in de energietransitie

Wanneer er sprake is van structurele veranderingen, zoals de transitie naar een fossielvrije en circulaire leefomgeving, worden oplossingen vaak eerst op kleine schaal uitgeprobeerd. Pilots, proeftuinen, living labs – hoe men ze ook noemt – zijn een middel om oplossingen voor maatschappelijke problemen uit te proberen. Burgers, bedrijven, kennisinstellingen en overheden komen bij elkaar en werken gezamenlijk aan grote vraagstukken. Bijvoorbeeld de energietransitie. Als daar antwoorden uit komen, moeten deze opgeschaald worden. Hoe kan de experimentele setting worden vertaald naar de stedelijke context, en wat zijn de consequenties hiervan voor de deelnemers aan het experiment? In deze column gebruik ik sport als metafoor om deze vraag te beantwoorden.

De tennisbaan

Stel dat ons experiment van start gaat met de wens om een tennisbaan aan te leggen in een wijk. De afmetingen van de experimenteeromgeving zijn bekend, de spelregels zijn vastgesteld. Er is een basis om te gaan spelen, oftewel te gaan testen. Je kunt met twee spelers van start gaan, maar ook met zijn vieren spelen. Spelers kiezen individueel welk type racket men prettig vindt, maar de afwerking van de baan – (kunst)gras, gravel of hardcourt – is het resultaat van een groepsproces met spelers, gemeente en andere stakeholders.

Hoera! Er is overeenstemming bereikt over het baantype, en het is financieel gezien ook haalbaar. Wat begon als experiment is succesvol werkelijkheid geworden. Bewoners-spelers, investeerders en overheid zijn tevreden – Lang leve de tennisbaan! Daar zijn andere mensen het mee eens: de tennisbaan is een groot succes, en trekt steeds meer bewoners-spelers uit de directe omgeving. De baan is vaak vol; het tennisbaanexperiment moet opgeschaald worden. De afmetingen liggen vast, en het aantal spelers ook. De oplossing ligt in het herhalen van de tennisbaan omdat deze niet gestretcht kan worden. De tweede tennisbaan loopt ook vol, en zo kun je door blijven gaan… totdat de tennisbanen samen de afmeting hebben van een hockeyveld. Interessant: opschaling door middel van herhaling kan een grens bereiken waarop andere keuzes mogelijk zijn. Met andere regels, en andere spelers. “Wat? Andere spelers? En wij dan? Van het tennisexperiment? Het was toch een goede oplossing!”

Het hockeyveld

Uit een kosten-baten analyse bleek een hockeyveld een betere oplossing voor de wijk te zijn. De tennisbanen zijn opgeruimd, een gloednieuw hockeyveld is aangelegd. Financieel en technisch gezien een beter antwoord op de vraag van bewoners-spelers, en dat op dezelfde ruimte. Andere bewoners komen op het veld, spelen volgens andere regels en schaffen hun eigen uitrusting aan. De opschaling is een succes! Langs het nieuwe veld en thuis op de bank klinkt gemopper: het zijn de oorspronkelijke experimentspelers. Teleurgesteld met een investering in een toffe racket, of verdrietig omdat hun hobby is weggevallen. Doet dit er toe? Het gaat hier om de beste maatschappelijke oplossing voor iedereen, en zowel de nieuwe bewoners-spelers als de investeerders zijn tevreden. Lang leve het hockeyveld! Dan blijkt dat er, wegens groot succes, zoveel bewoners willen spelen dat het veld te klein is. Het hockeyveldexperiment moet opgeschaald worden. U begrijp het al: we gaan voetballen.

Het voetbalveld

Op het veld lopen de nieuwe spelers zich warm. Voetbalspelers. Boze en ontroostbare tennis- en hockeyspelers verenigen zich langs de lijn. De opschaling van experimenten blijkt twee dimensies te hebben: het repliceren van het oorspronkelijke experiment, en het werkelijk opschalen van de oplossing. Beide hebben hun eigen voor- en nadelen. Repliceren werkt alleen wanneer de omgeving waarheen gekopieerd wordt zeer vergelijkbaar zijn met die van het oorspronkelijke experiment. Een tennisbaan werkt alleen als tennisspelers er komen. Opschaling, gedefinieerd als het implementeren van een oplossing in een stedelijk gebied dat groter is dan de experimenteeromgeving, moet rekening houden met de consequenties voor de oorspronkelijke experimentspelers. Ze hebben recht op fair play en moeten de kans krijgen om mee te doen aan de nieuwe spelregels. Dit is een uitdaging waarvoor nog geen goed antwoord bestaat. Ik ben benieuwd wat de wetenschap hierin kan betekenen!

In 2020 werkt Platform31, in samenwerking met wetenschappers, aan de opschalingsvraagstuk van experimenten in stedelijke gebieden, in het bijzonder aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving.