'De uitvoering' van verwaarloosd weeskind naar redder in nood

Twee jaar geleden (vóór de coronacrisis) wees Herman Tjeenk Willink er in zijn oproep Groter denken, kleiner doen op dat er veel te weinig aandacht besteed wordt aan de uitvoering. Nieuwe ministers, gedeputeerden en wethouders gaan, volgens Tjeenk Willink, zelden na of hun beleidsplannen binnen de gewenste tijd realiseerbaar zijn gezien de vele taken waarvoor de uitvoerders (na alle bezuinigingen en reorganisaties) al zijn gesteld. De overheid (Rijk en gemeenten) belemmeren vele initiatieven van burgers door allerlei regels, formulieren, controles, toezichtpraktijken en vastgeroeste gewoontes. Alles mag (en veel moet) voor eigen rekening en verantwoordelijkheid van burgers gebeuren, zolang aan de – vaak gedetailleerde – voorwaarden van de overheid wordt voldaan. Zeker de kwetsbare burger wordt geconfronteerd met een duizelingwekkende complexiteit van voorzieningen, regelingen, toeslagen, arrangementen, protocollen, formulieren, controles en eigen bijdragen. De Nationale Ombudsman hamert daar voortdurend op. Zo wordt een alleenstaande met twee kinderen, een parttimebaan, een huurhuis en een aanvullende bijstandsverzekering geconfronteerd met tien inkomenselementen, zeven instanties, achttien jaarlijkse formulieren en tachtig betalingen. Dan is een vergissing bij de uitvoerders en door de burgers snel gemaakt met alle vervelende consequenties van dien. Kortom, droefenis alom en vele teleurgestelde burgers die het vertrouwen in de overheid verloren.

De geringe aandacht voor ‘de uitvoering’, de weinige bewindspersonen die volgens Tjeenk Willink pal staan voor hun dienst en de complexiteit van vele regelingen, heeft geleid tot grote problemen bij diverse grote uitvoeringsorganisaties. Problemen waar burgers veel last van hebben. De afgelopen tijd stond het nieuws bol van mislukte projecten en vastgelopen organisaties, zoals het UWV, de NVWA, het CBR en de Belastingdienst. Ook bij de zorg en in het onderwijs piept en kraakt het. In de Miljoenennota 2020 wordt dan ook aangekondigd dat in het voorjaar van 2020 een probleemanalyse klaar zal zijn van de vier grote uitvoeringsorganisaties (UWV, SCB, Belastingdienst en DUO). Met behulp van deze analyse worden verschillende scenario’s opgesteld voor het fundamenteel verbeteren en toekomstbestendig en wendbaar maken van de uitvoeringsorganisaties. Met de analyse en scenario’s zou het kabinet bezien hoe de uitvoering in algemene zin (naast de vier uitvoeringsorganisaties) breder en op een innovatieve manier kan worden versterkt zodat burgers en bedrijven daadwerkelijk ervaren dat de overheid er voor hen is.

De ‘uitvoeringswereld’ is door de coronacrisis en de ongekende crisismaatregelen inmiddels compleet veranderd. ‘De uitvoering’ is voor heel Nederland de redder in nood geworden en de politici scoren met hun onverdeelde aandacht voor de snelheid en kwaliteit van uitvoering ongekend hoge rapportcijfers. In de hele publieke dienstverlening, zorg en het onderwijs gebeuren zaken die voorheen ondenkbaar waren. Het UWV richtte in drie weken tijd een noodloket in om de Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid (NOW) uit te voeren. Een operatie die normaal minstens anderhalf jaar zou kosten. Gemeenten richten met lichtsnelheid een loket in voor de uitvoering van de Tozo-bijstandsregeling. Net zoals een oorlog dwingt de coronacrisis innovaties af op een schaal en met een snelheid die voor overheden ongekend is. Een ondernemer die contact opnam met de Rijksdienst voor Ondernemers vanwege een probleem en een mail achterliet, was flabbergasted dat ze op zondag werd teruggebeld door een ambtenaar. “Op zondag!. Die heb ik een enorm compliment gegeven”, zegt de ondernemer.

De analyses van de rijksoverheid over de problemen bij de uitvoeringsorganisaties en de lessen die wij daaruit kunnen trekken die dit voorjaar klaar zouden zijn, vragen om minimaal een extra hoofdstuk waarin de lessen die wij nú leren in de uitvoering van de crisismaatregelen, en wat dat betekent voor de toekomstige uitvoering van beleid, meegenomen worden.