De circulaire kleren van de keizer

Circulaire economie is nog geen concept dat toegepast wordt bij gebiedsontwikkeling. Dit werd pijnlijk duidelijk tijdens de goed georganiseerde bijeenkomst over circulaire gebiedsontwikkeling van Platform31 en het College van Rijksadviseurs. Hoewel concrete voorbeelden of plannen niet werden gegeven, bleef iedereen positief en mooie beloftes maken voor 2030 en verder. Mijn vraag luidt daarom: zijn we niet de nieuwe circulaire kleren van de keizer aan het maken?

Klein bier

De meer dan 300 aanwezigen toonden oprechte betrokkenheid. Maar Hamit Karakus zei het treffend: “We moeten niet blijven hangen in overtuiging, maar begrip krijgen en tonen voor alle belangen”. Nu bleef de discussie vooral hangen of het principe van circulaire economie toepasbaar is op gebiedsontwikkeling. Mij viel op dat er nauwelijks een tegengeluid te horen was. Kleine voorbeelden, als brood dat gebakken werd van afval van een bierbrouwerij, werden met applaus ontvangen. Maar dat is klein bier, om in het voorbeeld te blijven. Wat wordt dan wel nagestreefd?

Circulaire economie is ook economie

Een eenduidige definitie voor circulaire gebiedsontwikkeling kon niet worden gegeven. Maar van een containerbegrip wilde men ook niet weten. “Er zijn alleen 144 betekenissen”, merkte iemand nog in alle serieusheid op. Waar we aan voorbij gaan is dat circulaire economie ook economie is. En economie staat vaak op gespannen voet met eerlijk delen. Het geloof dat economische prikkels de basis vormen voor een circulair en dus duurzaam bestaan op aarde is niet mijn geloof.

De gemeente Haarlemmermeer geeft daar overigens haar eigen draai aan. Om Schiphol gebonden investeerders te trekken, is het volgens hen noodzakelijk om een circulair en dus duurzaam vestigingsklimaat te creëren. Elke zichzelf respecterende luchtvaartmaatschappij heeft immers een manifest duurzaamheidsprogramma voor zichzelf en hun leveranciers. Of dat door de afdeling marketing of door de CEO wordt geinitieerd, laat ik in het midden. De strategie van de gemeente Haarlemmermeer vind ik in elk geval commercieel slim en goed doordacht. Echter, een succesvol Schiphol is bepaald geen garantie voor een circulaire economie. Integendeel zou ik bijna zeggen.

Shopper insight versus ideële gedachten

In de internationale bestseller Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst, schrijft Yuval Harari dat computers straks beter onze voorkeuren kennen dan wij zelf. Interessant is daarom dat in de discussie een aantal keer Ikea werd aangehaald. Een groot voorbeeld voor duurzaamheid volgens de kenners in de zaal, een artificial superbrein over consumentenvoorkeuren als je het mij vraagt. En inderdaad is Ikea best duurzaam, maar wellicht wat minder ideëel als men wel denkt. Net als alle grote retailers is reputatie heilig. Smetjes daarop hebben direct grote invloed op de omzet. Daarom willen dit soort bedrijven meer controle op de internationale keten. Zeker omdat burgers en ngo’s ook die wereldwijde keten controleren en misstanden aan de kaak stellen via social media.

Maar dan de kassa, daar komt de aap uit de mouw. Daar stellen retailers ons feitelijk gedrag vast, de zogenaamde shopper insights. En daar blijkt iets heel anders uit. Zo is het met circulaire gebiedsontwikkeling ook. We zeggen iets ideëels en progressiefs, maar uiteindelijk zijn klassieke motieven zeker zo belangrijk. Circulaire ideologen houden onvoldoende rekening met feitelijk gedrag, met het kassamoment. Denk daarbij aan zaken als betaalbaarheid, mooie verpakking (lees stenen versus biobased panelen), of welke mooie aanbieding toevallig voor onze neus voorbij komt (lees weilanden).

Vergeet circulair, omarm de concrete opgave

Mijn advies aan gemeenten is daarom om wat afstand te nemen van het concept circulaire gebiedsontwikkeling. Het is niet concreet en het sluit onvoldoende aan bij de praktische wensen en eisen voor gebiedsontwikkeling. Daarbij komt dat er meer dan voldoende andere prikkels zijn om te verduurzamen. Denk daarbij aan overheidsbeleid voor aardgasloze wijken, reële consumentenbehoefte voor een duurzaam huis en de noodzaak voor bedrijven om een duurzame reputatie te behouden of te ontwikkelen. Daar kan je echt het verschil maken. En laat de keizer dan niet in de kou staan door nieuwe circulaire kleren voor hem te breien.