Foto © Tim van de Griend | Wouter van Eck
Verdieping Vergroening en klimaatadaptatie Landelijk gebied

Zo versterken voedselbossen onze gezondheid én het landschap

26 oktober 2026 | Leestijd: 4 minuten
Klimaatadaptatie kan veel meer opleveren dan alleen het beperken van schade door droogte, hitte of neerslag. Zeker in landelijke gebieden liggen kansen om klimaatmaatregelen zo in te zetten dat ze tegelijk bijdragen aan biodiversiteit, gezondheid, voedselproductie en sterke gemeenschappen. En dit is mogelijk met voedselbossen. Hoogleraar planetaire gezondheid Pim Martens en voedselbospionier Wouter van Eck vertelden tijdens een webinar hoe voedselbossen in het landelijk gebied te realiseren zijn.

Auteur(s)

Klimaatadaptatie kan waarde toevoegen

Hoogleraar planetaire gezondheid Pim Martens van Maastricht University en voedselbospionier Wouter van Eck zien voedselbossen niet alleen als een nieuwe vorm van landbouw. Ze bieden een ingang om op een andere manier te kijken naar klimaatadaptatie en gebiedsontwikkeling.

Bij klimaatadaptatie ligt het accent vaak op risico’s: hoe beperken we de gevolgen van extreme neerslag, droogte, hitte en zeespiegelstijging? Dat blijft nodig, maar volgens Martens is er ook meer mogelijk. Positieve klimaatadaptatie richt zich niet alleen op het beperken van schade, maar ook op het versterken van ecosystemen en gemeenschappen. Daarmee wordt klimaatadaptatie onderdeel van een bredere, regeneratieve ontwikkeling van het landelijk gebied.

Gezondheid is daarbij een verbindend begrip. Binnen het onderzoeksproject MANTRA onderzoeken wetenschappers samen met bewoners hoe klimaatverandering, gezondheid, gemeenschapszin en de inrichting van het landelijk gebied met elkaar samenhangen. Een maatregel kan daardoor vanuit verschillende waarden worden bekeken. Levert deze bijvoorbeeld niet alleen klimaatbestendigheid op, maar ook biodiversiteit, sociale samenhang of een gezondere leefomgeving? Dat maakt ook waarden zichtbaar die niet eenvoudig in euro’s zijn uit te drukken.

Landbouw en natuur combineren

Het voedselbos maakt deze benadering tastbaar. Van Eck omschrijft een voedselbos als een landbouwmethode die voedselproductie combineert met ecologische principes. Anders dan op een monocultuur spelen bomen en struiken een belangrijke rol. In zijn voedselbos Ketelbroek in Groesbeek worden geen pesticiden of bemesting gebruikt en is geen irrigatie nodig. Zelfs niet in de droge, hete zomer van 2026. Het systeem combineert daarmee kenmerken van landbouw en natuur.

Volgens Van Eck zijn in Ketelbroek verschillende voordelen daarvan zichtbaar. Hij wijst op onderzoek naar de soortenrijkdom en op de bestendigheid van het voedselbos tijdens droge, hete zomers. Ook noemt hij de verkoelende werking van het voedselbos. Daarnaast kan een voedselbos sociale functies hebben. Martens vertelt dat bewoners voedselbossen niet alleen associëren met voedselproductie, maar met aan buiten zijn, gezondheid en samen activiteiten ondernemen.

Landbouw en natuur zijn geen tegenstelling

Daarmee raakt het voedselbos aan een groter vraagstuk. Landbouw en natuur worden in het Nederlandse landschap vaak als afzonderlijke functies behandeld. Volgens Van Eck laat het voedselbos juist zien dat voedselproductie en natuurontwikkeling op dezelfde plek kunnen samengaan. Dat vraagt volgens hem ook om een andere blik op de besteding van publieke middelen: financiering zou meer gericht kunnen worden op landbouwsystemen die voedsel produceren én natuur versterken.

Die combinatie kan in de praktijk wel botsen met ruimtelijke regels. Van Eck ziet dat agrariërs die een voedselbos willen beginnen op sommige locaties tegen bestemmings- of ruimtelijke plannen aanlopen die het planten van bomen en struiken belemmeren. Zijn pleidooi is om vaker vanuit ‘ja, mits’ te denken. Dat betekent niet dat iedere locatie geschikt is voor een voedselbos, maar wel dat regels ruimte moeten bieden aan ontwikkelingen die meerdere maatschappelijke doelen combineren.

Verdienmodel blijft achter

Een tweede obstakel is het verdienmodel. Een voedselbos vraagt eerst investeringen, terwijl het systeem tijd nodig heeft om te groeien en de opbrengsten in de eerste jaren beperkt zijn. Martens en Van Eck wijzen daarom beiden op de betekenis van publieke ondersteuning en andere financiële arrangementen tijdens de ontwikkeling van het voedselbos. Maar ook op langere termijn leveren de andere baten, bijvoorbeeld biodiversiteit en klimaatadaptatie, een ondernemer niet automatisch inkomen op.

Daarmee komt een bredere vraag in beeld: hoe waardeer je een initiatief dat verschillende publieke doelen tegelijk dient? Als alleen de financiële opbrengst van voedsel wordt meegeteld, blijven andere effecten buiten beeld. Positieve klimaatadaptatie vraagt juist aandacht voor die samenhang. Dat is relevant voor overheden die afwegingen maken over landbouw, klimaat, natuur en gezondheid en daarbij met verschillende beleidsdoelen en waarden te maken hebben.

Verandering begint bij lokale gemeenschap

De MANTRA-aanpak laat daarnaast zien dat positieve klimaatadaptatie niet alleen draait om wat je in een gebied doet, maar ook om hoe je tot verandering komt. In zogenoemde rural labs werken onderzoekers van het MANTRA-project samen met bewoners en lokale partijen. De onderzoekers willen niet vooraf bepalen hoe het ideale toekomstbeeld eruitziet, maar lokale waarden, ervaringen, problemen en ideeën als vertrekpunt nemen.

Dat is volgens Martens belangrijk bij actiegericht onderzoek. Wetenschappers kennen een gebied en gemeenschap nooit volledig van buitenaf. Bovendien is het doel niet alleen kennis verzamelen, maar ook verandering mogelijk maken. Dat lukt volgens hem beter wanneer bewoners vanaf het begin betrokken zijn. Onderzoekers kunnen daarbij een relatief onafhankelijke rol spelen, verschillende ideeën bij elkaar brengen en helpen om die concreter te maken.

Project afgelopen, en dan?

Al bij het aangaan van een samenwerking is het belangrijk om na te denken over de lange termijn. Onderzoeksprojecten eindigen, terwijl veranderingen in een gebied veel langer duren. MANTRA probeert daarom bestaande structuren of initatieven door te ontwikkelen op een manier waarmee bewoners na afloop verder kunnen. Het doel is dat lokale initiatieven niet afhankelijk blijven van de aanwezigheid van onderzoekers.

Daarmee biedt de aanpak ook een les voor gemeenten en andere organisaties die gebiedsgericht werken. Begin niet uitsluitend vanuit een vooraf bedachte oplossing, maar kijk eerst welke initiatieven, waarden en ideeën al in een gebied aanwezig zijn. Vervolgens kun je onderzoeken welke belemmeringen bewoners en ondernemers ervaren en welke rol overheid, kennisinstellingen en andere partijen kunnen spelen om initiatieven verder te brengen.

Van klimaatmaatregel naar gezond landschap

De toenemende impact van klimaatverandering raakt onze gezondheid, ecosystemen en leefomgeving. Dat vraagt om een herijking van hoe klimaatadaptatie wordt vormgegeven in landelijk gebied. Positieve klimaatadaptatie biedt onderzoekers, gemeenten en lokale initiatieven een ander perspectief op de inrichting van een klimaatbestendig landschap.

Het voorbeeld van voedselbossen is niet dé oplossing voor ieder landschap. Van Eck presenteert het daarom niet als blauwdruk. Het laat wel zien dat functies die in beleid vaak afzonderlijk worden behandeld, in de praktijk kunnen samenkomen: landbouw en natuur, klimaatadaptatie en mitigatie, voedselproductie, sociale ecosystemen en gezondheid. Die verbinding maakt het voedselbos interessant als voorbeeld van positieve klimaatadaptatie.

Contact

Elske Wits 06 29 38 93 43

Ontvang nieuws van Platform31

Nieuws, publicaties en bijeenkomsten van Platform31 automatisch in jouw mailbox?

"*" geeft vereiste velden aan