Het aantal ouderen groeit snel en de inzet op langer zelfstandig wonen is groot. Geclusterde wooncomplexen worden daardoor belangrijker, maar een passend woningaanbod alleen is niet voldoende. Zonder sterke sociale netwerken in het wooncomplex of in de buurt blijft de gedeelde ontmoetingsruimte leeg en groeit de eenzaamheid. Twee experts met kennis en praktijkervaring van zorgzame gemeenschappen in buurten, dorpen en geclusterde wooncomplexen deelden hun inzichten in het webinar Zorgzame buurten en wooncomplexen
Gemeenschappen bestaan al op grote schaal
“Zorgzame gemeenschappen zijn er al op grote schaal”, vertelt Jan Smelik, expert en ervaringsdeskundige op het gebied van zorgzame woongemeenschappen. “In buurten, straten en dorpen kijken mensen naar elkaar om, vaak zonder dat we het zo noemen. We weten dat één op de drie Nederlanders zich inzet voor hun wijk of dorp. De betekenis daarvan is groot: mensen helpen elkaar, voelen zich meer verbonden en blijven langer zelfstandig wonen.” Tegelijkertijd ontstaat zo’n gemeenschap niet vanzelf. “Je hebt plekken nodig waar mensen elkaar ontmoeten, elkaar leren kennen en vertrouwen in elkaar opbouwen. Daarnaast is er vaak iemand nodig die de gemeenschap op gang helpt.” Maar je moet dit niet van bovenaf willen organiseren. De sleutel ligt bij bewoners zelf, ziet Smelik: “Zij weten het beste wat er speelt en wat nodig is. Laat de regie daarom bij hen.”
Community-up en gezamenlijk doel
Regie geven aan bewoners betekent dat er iets moet veranderen in de rol van professionals. Smelik: “Zij moeten minder sturen en meer aansluiten. Dus niet bedenken wat goed is voor bewoners, maar samen met hen optrekken en ruimte geven.” Smelik noemt dat ‘community-up’ werken: bewoners en professionals die als gelijkwaardige partners samenwerken.
Tegelijkertijd waarschuwt hij voor te hoge verwachtingen. “Een sterke gemeenschap kan veel betekenen, maar vervangt de zorg niet. De winst zit vooral in preventie: mensen blijven langer gezond. We moeten daarom af van een ‘egosysteem’, waarin organisaties vooral hun eigen doelen nastreven, en toe naar een ‘ecosysteem’ waarin het gezamenlijke maatschappelijke doel centraal staat. En dat begint gewoon bij de bewoners in de wijk.
Gemeenschap is geen bijproduct
Parcifal van den Berg, conceptontwikkelaar van Bergunlimited, ziet de principes van community-up terug in de ontwikkeling van woongemeenschap De Vroon in Den Haag. “Een gemeenschap is geen bijproduct van een gebieds- of woningontwikkeling, maar iets wat je vanaf het begin serieus moet meenemen”, zegt hij. Dit wooninitiatief in Den Haag kende daarom een andere aanpak dan gebruikelijk. Van den Berg: “Bewoners zijn geen klanten die een woning afnemen, maar mensen die samen een plek creëren. Zij zijn gemotiveerd en betrokken om een gemeenschap te vormen.” Voor de ontwikkeling betekende dit dat er geïnvesteerd werd in collectieve ruimten en in het begeleiden van de gemeenschap, zonder dat daar direct een financieel rendement tegenover staat. “Deze investeringen betalen zich uiteindelijk wel terug, maar niet altijd bij dezelfde partij”, zegt Van den Berg. “De maatschappelijke opbrengst – langer zelfstandig wonen, minder zorggebruik en meer onderlinge steun – is groot.”
Niet perfect
Van den Berg benadrukt dat gemeenschapsvorming geen strak plan kent dat je eenvoudig kunt uitrollen in nieuwe woningbouwprojecten. “Gemeenschapsvorming kost tijd en ontwikkelt zich stap voor stap. Bewoners moeten de ruimte krijgen om daar zelf invulling aan te geven, dingen uit te proberen en gaandeweg afspraken aan te passen.” De rol van de professional verschuift daarbij naar faciliteren en mogelijk maken: “Misschien is wel de belangrijkste les dat het niet perfect hoeft te zijn vanaf het begin. Als de basis op orde is – de ruimte, het proces en het vertrouwen – groeit de gemeenschap vanzelf verder.” Belangrijk is dat nieuwe vormen van samenwonen goede spelregels nodig hebben.
