Tekeningen brengen mensen in beweging voor een gezonde leefomgeving

Met de Utopische tekenmethode in living labs, hoop en toekomst van burgers verwoorden en in beeld brengen

In MANTRA-bijeenkomsten – living labs genoemd – kwamen twintig burgers met onderzoekers in Handel, Noord-Brabant bij elkaar om hun zorgen over en wensen en ideeën voor de toekomst van hun platteland met elkaar te delen op voet van gelijkwaardigheid.

Parallel aan de bijeenkomsten interviewden onderzoekers met de Utopia-methode deelnemers tweemaal in aanwezigheid van tekenaars. De Utopia-methode houdt in dat deelnemers gevraagd wordt om zich een gewenste toekomst voor de geest te halen en deze te beschrijven. Tekenaars die aanwezig waren bij de living lab meetings en tijdens de interviews zetten de gesproken woorden van deelnemers om in beeld met als resultaat individuele en collectieve beelden.

Tekeningen droegen bij aan concretisering van gedeelde zorgen, hoop en waarden

De getekende beelden hielpen zorgen, wensen en ideeën van betrokkenen concreet te maken. Wat opviel was dat de individuele tekeningen veel overlap vertoonden en dat ze, waar ze van elkaar verschilden, elkaar vaak aanvulden. Ook bleken deelnemers gedeelde waarden en doelen te hebben. Deelnemers deelden de wens om als mens meer in evenwicht te leven met dier en planeet onder andere door ze niet in aparte hokjes te plaatsen. Het laatste was in de tekeningen zichtbaar door wat er ontbrak: in de tekeningen waren er geen hekken en grenzen.

Van beeld naar actie

De tekeningen gaven inspiratie om samen in co-creatie een gezonde leefomgeving een stap dichterbij te brengen met initiatieven zoals een biologische moestuin en een gemeenschapstafel met de tekeningen op het dorpsplein in Handel (deze initiatieven heten in jargon prototypen). Deze initiatieven dienen ook om anderen handvatten te geven om stapsgewijs het verschil te maken en een beweging naar een gezondere leefomgeving op gang te brengen en te houden (gebaseerd op de small wins theorie van Weick, die verder is ontwikkeld door Katrien Termeer Zie Small wins – grote veranderingen op kleine schaal 1 ).

Voorwaarden om van beeld naar actie te gaan: samenwerken op voet gelijkwaardigheid vanuit gedeelde waarden

Beelden leiden natuurlijk niet automatisch tot hoop, optimisme en positieve actie. Beelden kunnen in principe ook mensen verdelen. Het proces hoe je tot een beeld komt maakt ook uit. De burgers die in Handel bij elkaar kwamen hadden met elkaar gemeen dat ze zich zorgen maakten over hoe klimaatadaptatie hun werk-, woon- en leefwereld zou (gaan) beïnvloeden. En ze wilden weten wat ze konden doen als burgerinitiatief. De gemeenschappelijke basis lag vooral in gedeelde waarden en minder in gedeelde belangen (een ondernemer heeft in ieder geval deels andere belangen dan een natuurbeschermer).

Daarnaast was gelijkwaardig samen werken aan betekenisvolle verandering een belangrijk uitgangspunt in Handel. Gelijkwaardigheid betekende ook zeggenschap – deelnemers bepaalden samen wat ze deden en hoe ze dat deden. Als je geen eigenaarschap ervaart, kun je immers achter een beoogde verandering staan zonder je geroepen te voelen om die verandering ook op gang te helpen brengen.Een van de tekeningen naar aanleiding van gesprekken met bewoners in Handel. Tekening: Helmich Jousma

Meer betrokkenheid van beleidsmakers kan tot grotere impact leiden, maar anders werken voelt soms nog onwennig

Als coördinator van de MANTRA-living labs vind ik het mooi dat tekeningen voor optimisme en positieve actie zorgden op een onderwerp dat veel burgers uit hun slaap houdt – klimaatverandering. Jammer was wel dat beleidsmakers beperkt betrokken waren bij de living labs. Daar ligt nog een opgave.

Beleidsmakers vonden het wel interessant wat we deden in Handel, maar de werkwijze was wel anders dan dat ze gewend waren. In de living labs werkten we met actie-onderzoek betekenisvol en gelijkwaardig samen met burgers. Dit betekende dat weinig vooraf vastlag: de werkwijze werd in overleg met burgers vastgesteld en er werd cyclisch gewerkt: je maakt samen plannen, brengt deze in de praktijk, reflecteer hier samen op, stelt acties of prototypes en plannen bij, voert deze samen uit, et cetera. Dus geen vooraf opgestelde doelstellingen en uitkomstrichtingen, wat beleidsmakers vaak nog wel verwachten.

Meer onderzoek kan helpen om gebruik van creatieve, actiegerichte methoden mét burgers en andere belanghebbenden vertrouwder en meer eigen te maken. Meer onderzoek kan ook het inzicht in de werking van creatieve methoden vergroten, wat weer bijdraagt aan vertrouwen in en legitimiteit van de methode.

Meer onderzoek nodig naar hoe creatieve methoden als tekeningen kunnen bijdragen aan positieve veranderingen

Onze ervaring in Handel met tekenaars was positief, maar er is nog meer onderzoek nodig. Bijvoorbeeld naar de vraag hoe tekeningen bij verschillende groepen burgers, professionals, wetenschappers en beleidsmakers ingezet kunnen worden om bij te dragen aan positieve verandering mét belanghebbenden. Bij positieve verandering kun je bijvoorbeeld denken aan het verkleinen van de kloof tussen: burger en overheid/beleid, tussen beleid en praktijk en tussen wetenschap en samenleving.