Implementeren in organisatie
Tijdens de Community of Practice Integrale Verstedelijking bespraken professionals uit G40-gemeenten wat nodig is om ontwerpend onderzoek een plek te geven binnen de gemeentelijke organisatie. De grootste uitdaging blijkt niet zozeer het maken van ontwerpen, maar het organiseren van tijd, capaciteit en samenwerking. Ambtenaren moeten ruimte krijgen om scenario’s uit te werken en alternatieven te verkennen voordat wordt toegewerkt naar een voorkeursoplossing. Dat vraagt soms om een andere manier van werken dan gemeenten gewend zijn, waarin de nadruk vaak ligt op het snel uitwerken van concrete plannen.
Daarnaast vraagt deze werkwijze om nauwe samenwerking tussen beleidsdomeinen. Deelnemers geven aan dat ontwerpend onderzoek kan helpen om een gezamenlijke taal te ontwikkelen tussen bijvoorbeeld het ruimtelijke, economische en sociale domein. Om die potentie te benutten, moeten deze domeinen al vroeg in het proces betrokken zijn. Juist door gezamenlijk scenario’s te ontwikkelen en te bespreken, ontstaat meer begrip voor elkaars belangen en afwegingen.
Dit alles vraagt om andere kennis en expertise dan veel gemeenten standaard in huis hebben. Het gaat niet alleen om ontwerpvaardigheden, maar ook om het begeleiden van een iteratief proces, het ontwikkelen van scenario’s en het verbinden van verschillende beleidsdomeinen. Zeker kleinere gemeenten beschikken niet altijd over deze capaciteit. Dat vraagt om gerichte investeringen, het aantrekken van nieuwe expertise of samenwerking met externe partijen en regionale partners.
Data als hulpmiddel, niet als uitkomst
Ontwerpend onderzoek maakt vaak gebruik van data om scenario’s en de gevolgen van keuzes inzichtelijk te maken. “Vroeger werd bij het koffiezetapparaat besloten op welke plekken we verdichten”, stelt Han Dijk van PosadMaxwan gekscherend. “Dan gold vaak de luidste stem. Door data te gebruiken kunnen gemeenten keuzes beter onderbouwen.” Tegelijkertijd waarschuwt hij ervoor om data niet als absolute waarheid te beschouwen. “Data kan onvolledig zijn of gebaseerd zijn op aannames, terwijl analyses soms een schijn van objectiviteit wekken.”
Juist daarom past data goed bij ontwerpend onderzoek. Data kan inzicht geven in de huidige kengetallen (vertreksituatie) van (deel)mobiliteit, de woonwerkbalans of de bereikbaarheid, terwijl ontwerpend onderzoek helpt om de gevolgen van verschillende keuzes zichtbaar te maken en bespreekbaar te maken. Zo ontstaat niet één ‘juiste’ oplossing, maar een beter begrip van de kansen, risico’s en afwegingen die bij een ruimtelijke keuze horen. Dijk: “Wij zijn daarom voorstanders van data-geïnformeerde besluitvorming. Bij datagedreven besluitvorming worden beslissingen primair gebaseerd op data-en scenario-analyses. Hierbij heeft de data dan een sturend en doorslaggevend karakter. Bij data-geïnformeerde besluitvorming is data één van de bronnen die overheden meenemen in hun beslissingen. Daarnaast gebeurt dit ook met ervaring, waarden en lokale kennis.”
Deelnemers aan de Community of Practice benadrukken dat gemeenten naast data ook andere kennisbronnen nodig hebben, zoals praktijkervaring, lokale kennis, de input van belanghebbenden en maatschappelijke waarden. Een scenario kan bijvoorbeeld laten zien dat een investering vanuit economisch of mobiliteitsperspectief minder voor de hand ligt. Tegelijkertijd kunnen sociale doelen of gezondheidsambities aanleiding zijn om toch voor die investering te kiezen. Ontwerpend onderzoek helpt om dergelijke afwegingen expliciet te maken, zodat bestuurders en beleidsmakers bewustere keuzes kunnen maken.
Blijft mensenwerk
Zelfs de best onderbouwde scenario’s bieden nog geen pasklare oplossing, stellen de deelnemers van de CoP. Het besluitvormingsproces heeft namelijk ook een menselijke kant. De timing van bepaalde ontwikkelingen ligt soms buiten de gemeente: een woningcorporatie die bezit transformeert of bewoners die met een initiatief komen. Of de context verandert, bijvoorbeeld door stijgende grondwaarden. Dijk ziet werken met ontwerp desondanks als belangrijke aanvulling. “Het gaat erom dat je als gemeente je eigen agenda goed op orde hebt”, stelt Dijk. “Te weten wat wenselijk is op welke plek.”
Tips voor gemeenten
- Organiseer de juiste kennis en expertise in huis hebt. Ontwerpend onderzoek en vraagt om een ander type expertise. Voor kleinere gemeenten is het mogelijk interessant om hiervoor regionaal samen te werken.
- Stel als opdrachtgever brede vragen waardoor ontwerpers iteratief te werk kunnen gaan om andere oplossingen te vinden. In plaats van hen te vragen een vooraf bedachte oplossingsrichting uit te werken.
- Betrek het woon-, economisch en sociale domein om de eventuele ongewenste gevolgen van ruimtelijke keuzes op tijd ter discussie te stellen.
- Start vanuit een maatschappelijke opgave en stel daarna pas de vraag welke ruimtelijke scenario’s en keuzes daarbij passen.
- Zorg ervoor dat je eigen data op orde is. Door data zo goed mogelijk ‘op te schonen’, kun je het beter gebruiken om data-geïnformeerde keuzes te maken.
