Ambtelijk en bestuurlijk goed verankerd
Stedelijk programmeren is als werkwijze zorgvuldig in de gemeente verankerd, met behulp van ambtelijke werkafspraken. De gebiedsteams kregen een formele plek in het gemeentelijk initiatievenproces. De uiteindelijke besluitvorming verloopt via de reguliere ambtelijke en bestuurlijke lijnen, maar is wel gebaseerd op een integrale afweging die eerder in het proces en in de gebieden tot stand komt.
Ook bestuurlijk is stedelijk programmeren verankerd. In de afgelopen collegeperiode had de wethouder Ruimte stedelijk programmeren expliciet in de portefeuille. Andere wethouders kregen de verantwoordelijkheid voor de drie stadsgebieden. Daarmee is de werkwijze zowel ambtelijk als bestuurlijk breed gedragen. Stedelijk programmeren functioneert daarmee niet als een extra ‘laag’, maar als een manier van werken waarmee de gemeente invulling geeft aan de omgevingsvisie en integraal sturen in de praktijk brengt. Zweerink: “Stedelijk programmeren moet geen afvinklijstje zijn. Het is de bedoeling dat de hele organisatie uitdraagt dat wij met een integrale blik naar ruimtelijke ontwikkeling kijken”.
Positieve effecten
In de afgelopen vijf jaar heeft stedelijk programmeren in de gemeente Delft tot belangrijke effecten geleid:
- Delft kan eerder en scherper keuzes maken. Doordat disciplines al vroeg met elkaar om tafel zitten, ziet de gemeente de consequenties van keuzes voordat projecten vastlopen in onderhandelingen of in een stapeling van eisen. Dit helpt om realistische afwegingen te maken tussen ambities, uitvoerbaarheid en beschikbare middelen.
- De gemeente gaat zorgvuldiger om met kwetsbare functies, zoals maatschappelijke voorzieningen en betaalbare bedrijfsruimte. Waar voorheen de focus sterk lag op het halen van woningbouwdoelen, wordt nu bewuster gestuurd op behoud en inpassing van deze functies. Zweerink: “We zijn zuiniger op percelen met een maatschappelijke bestemming.” Zo wordt bij herontwikkeling vaker gevraagd om combinatie van functies, bijvoorbeeld door maatschappelijke ruimte of werkfuncties in plinten op te nemen. Zweerink: “En we zeggen ook wel eens ‘nee’ tegen een aanvraag om op een kavel met een werk- of maatschappelijke bestemming woningen te realiseren. Omdat we nu beter overzicht hebben en beter kunnen afwegen waar op welke plek behoefte aan is.”
- Er is meer samenhang tussen sociale, fysieke en economische opgaven. Thema’s als maatschappelijke voorzieningen, ontmoeting in de openbare ruimte, eenzaamheid, klimaatadaptatie, ruimte voor werk en mobiliteit worden niet langer los van elkaar benaderd, maar in samenhang bekeken op gebiedsniveau. Ook met de teams onderwijs en sport intensiveerde de samenwerking. Dat vergroot het bewustzijn dat ruimtelijke keuzes directe maatschappelijke effecten hebben.
- Medewerkers geven aan dat het begrip voor elkaars belangen en ‘taal’ is toegenomen. Door regelmatig samen te werken op gebiedsniveau ontstaat meer vertrouwen en wederzijds begrip, wat het makkelijker maakt om te accepteren dat niet elke ambitie overal gerealiseerd kan worden. Dat draagt bij aan een realistischer en consistenter gemeentelijk optreden richting initiatiefnemers.
Uitdagingen en verbeterkansen
Tegelijkertijd gaat stedelijk programmeren in Delft nog gepaard met uitdagingen. Een belangrijk knelpunt blijft het realiseren van functies die de markt niet vanzelf oppakt, zoals maatschappelijke voorzieningen, betaalbare bedrijfsruimte en kwalitatieve openbare ruimte. Zweerink: “Daarbij moeten we steeds afwegen wat de rol van de gemeente is. Dat verschilt per situatie, locatie en eigendomssituatie. We kunnen publiekrechtelijk sturen via het Omgevingsplan. Of we maken afspraken met marktpartijen over het realiseren van zulke functies. Soms kunnen we aanspraak doen op (rijks)subsidies. En ook de raad kan financiële middelen beschikbaar stellen om zelf actiever grondbeleid te voeren.”
Daarnaast is de stap van beleid naar uitvoering complex. Hoewel stedelijk programmeren helpt om integrale keuzes te maken, is het niet altijd eenvoudig om deze keuzes te vertalen naar prioritering van projecten en inzet van mensen en middelen. Zweerink legt uit: “De werkwijze is sterk inhoudelijk ingestoken, terwijl besluitvorming over capaciteit en middelen elders in de organisatie plaatsvindt. Wij zijn nog zoekende naar manieren om deze werelden beter met elkaar te verbinden.”
Zweerink ziet verbeterkansen, onder andere voor monitoring. Delft stuurt en monitort sterk op woningbouw, maar voor andere opgaven, zoals werkgelegenheid, groen, maatschappelijke voorzieningen en leefbaarheid zijn minder meetbare doelen vastgelegd. Als die doelen ontbreken, blijft monitoring deels gebaseerd op inschatting en ervaring in plaats van harde indicatoren. Dat maakt het lastig om tijdig bij te sturen op stedelijk niveau. Zweerink: “In de praktijk blijkt het lastig om, als je van je doelstellingen afwijkt, die toch elders te realiseren. Daarvoor moet je de stadsdoelen goed monitoren.” Delft zet al stappen. Zo zijn er inmiddels referentiecijfers voor maatschappelijke voorzieningen en stadsverzorgende economie. Dat stemt Zweerink positief. Het vraagt om nog scherpere keuzes maken en goede vragen stellen: wat zijn echt belangrijke plekken in de stad die versterkt moeten worden? Welke ambities kunnen soms losgelaten worden en waar is dit dan het minst erg?
Gouden tip
Integraal werken vraagt om een voortdurende balans tussen sectorale ambities en integrale keuzes. Naast de omgevingsvisie blijft er veel sectoraal beleid bestaan, wat kan leiden tot een stapeling van ambities. Met stedelijk programmeren maakt Delft dit spanningsveld zichtbaar. Een organisatorische blauwdruk, zoals Delft ontwikkelde, helpt. Maar uiteindelijk moet je op tactisch niveau gaan samenwerken met domeinen. De belangrijkste tip van Zweerink voor andere gemeenten is dan ook: “Start gewoon. Werk samen met verschillende domeinen, leer elkaar kennen en werk aan wederzijds begrip. Daarna kun je de werkwijze verder ontwikkelen en zaken formeel inregelen.”
