 |
Dit artikel verscheen eerder in het aprilnummer van het magazine Stadswerk. |
De Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) publiceerde in juni 2025 het adviesrapport “Meeveranderen met het klimaat”
. Daarin staat dat het Nederlandse klimaat sneller verandert dan eerder werd verwacht en dat veel gebieden kwetsbaar zijn voor hitte, wateroverlast, droogte en zeespiegelstijging. De WKR stelt dat Nederland niet voldoende voorbereid is op deze snelle klimaatverandering en adviseert radicalere keuzes in de ruimtelijke ordening en leefomgevingskwaliteit.
Groen verhoogt de leefbaarheid
Eén van die radicale keuzes zou kunnen zijn: de woonomgeving veel groener inrichten. Uit allerlei (inter)nationaal onderzoek blijkt dat vergroening de leefbaarheid merkbaar verbetert.
Ook in het jarenlange programma Verduurzaming van Kwetsbare Wijken
is de ervaring dat meer groen bij kan dragen aan meer beweging en sociale interactie, en minder hittestress en gezondheidsklachten. Ga maar na: bomen bieden schaduw, laten water verdampen via hun bladeren en verlagen daarmee de gevoelstemperatuur op warme dagen flink. Groene tuinen en perken helpen daarnaast bij het opvangen van regenwater, waardoor bij veel of langdurige regen de belasting op het riool (en daarmee de kans op wateroverlast) afneemt. En vooral in dichtbevolkte, kwetsbare wijken kan de inrichting van openbaar groen bovendien de leefbaarheid in de wijk verhogen, als aantrekkelijke, aangename ontmoetingsplek. Toch zijn kwetsbare wijken vaak het minst groen ingericht.
Investeren in klimaatadaptatie is juist in kwetsbare wijken lastig
In kwetsbare wijken is de openbare ruimte relatief versteend en zijn voortuinen vaak betegeld. Ook kan volgens het CBS één op de drie huishoudens zijn woning op warme dagen niet voldoende koelen. In de sociale huursector loopt dit zelfs op tot bijna één op de twee woningen.
Dit heeft onder andere gevolgen voor de gezondheid. Dit speelt met name in wijken waar veel sociale huurwoningen en flats staan, en waar bewoners vaak al kampen met gezondheidsproblemen. Daarbij komt dat als je in een flat woont, je bent aangewezen op de openbare ruimte om buiten te kunnen zijn. Maar dan moet die ruimte wel koelte en schaduw bieden en niet onderlopen bij een hevige regenbui.
Alle reden om juist in die wijken te investeren in klimaatadaptieve maatregelen. Maar dat blijkt ingewikkeld: veel bewoners van kwetsbare wijken hebben beperkte financiële middelen, waardoor vergroenen of het aanschaffen van airconditioning of goede zonwering nauwelijks haalbaar is. Daar komt bij dat airco’s op een indirecte manier juist weer negatieve invloed kunnen hebben op het klimaat vanwege hun (vaak grote) energieverbruik. Ze zorgen dus voor comfort binnenshuis, maar dragen buiten bij aan nóg hogere temperaturen – een klassiek voorbeeld van een oplossing die het probleem tegelijkertijd vergroot. Kortom, voor gemeenten en woningcorporaties is het een zoektocht naar hoe energie- en klimaatmaatregelen in deze wijken kunnen bijdragen aan het verbeteren van het leven van de bewoners.
Combineer energietransitie met vergroenen
Binnen het programma Verduurzaming van Kwetsbare Wijken is daar een oplossing voor gevonden. Doel van het programma is om de energietransitie in te zetten als hefboom om de algehele kwaliteit van leven in kwetsbare wijken te bevorderen. Bijvoorbeeld door de aanleg van een warmtenet – waarvoor de straat toch al op de schop moet – te combineren met een groene herinrichting van de straat. De ervaring leert dat als een gemeente daarbij samenwerkt met de bewoners en aansluit bij wat zij belangrijk vinden, de groeninrichting van de wijk kan leiden tot meer betrokkenheid en sociale interactie van bewoners.
Een mooi voorbeeld hiervan is de Plutolaan in de Groningse wijk Paddepoel. Daar werd de aanleg van een warmtenet in nauwe samenwerking met bewoners gecombineerd met de groene herinrichting van de straat. Door het combineren van budgetten ontstond financiële ruimte om meer te doen dan alleen de aanleg van het warmtenet, zoals regenpijpen afkoppelen van het riool, wateroverlast aanpakken en de straat veranderen in een ‘leefstraat’ met zonwerend asfalt, meer groen en een prettige loop- en fietsroute. Hierdoor verbeterde ook de verkeersveiligheid, wat hoog op het prioriteitenlijstje van bewoners stond. De straat nodigt nu uit tot lopen of fietsen (wat bijdraagt aan de gezondheid) én is beter bestand tegen hevige regenbuien omdat water tijdelijk onder de weg in de fundering opgeborgen kan worden.
Ongelijk investeren loont
Klimaatadaptatie en de energietransitie in een wijk zijn beide complexe opgaven. Ze dagen ons uit om te denken in dwarsverbanden tussen meerdere opgaves in de fysieke ruimte, zoals woningbouw, klimaat, warmteoplossingen en gezondheid. Juist in kwetsbare wijken biedt het combineren van de energietransitie met natuurinclusieve oplossingen kansen om het leven van bewoners op meerdere manieren te verbeteren. Ook andere gemeenten dan Groningen doen dit al. Zo koos de gemeente Utrecht de afgelopen coalitieperiode voor de strategie ‘ongelijk investeren voor gelijke kansen’. Zes kwetsbare wijken met de grootste risico’s op hitte en wateroverlast werden als prioritair bestempeld. Vergroening, wateropvang, schaduwstructuren en een integrale samenwerking tussen het sociale en fysieke domein staan daarin centraal.
Ook in de wijk Laak in Den Haag werd gewerkt aan het verbeteren van de leefbaarheid in de wijk, door samen met bewoners de openbare ruimte opnieuw in te richten. De sociale opgaven en klimaatadaptatie zijn tegelijk aangepakt. Bewoners maken nu meer gebruik van het park, waardoor de sociale cohesie toeneemt, net als het gevoel van veiligheid. Daarnaast bleek het een effectieve manier om de lokale werkloosheid te verlagen, omdat de gemeente zo veel mogelijk lokaal had aanbesteed.
Deze aanpakken laten zien dat investeren in groen niet alleen een klimaatmaatregel is, maar ook een vorm van klimaatrechtvaardigheid: de wijken die het zwaarst geraakt worden, krijgen de meeste ondersteuning.
