Richt het woonbeleid op de buitenstaanders

Terwijl miljoenen Nederlanders prettig en betaalbaar wonen, staan honderdduizenden anderen aan de zijlijn. Zij zijn de ‘buitenstaanders’ op de woningmarkt. We kennen allemaal de voorbeelden. Starters die noodgedwongen bij hun ouders wonen, mensen die hoppen tussen tijdelijke of illegale onderhuurcontracten en ouderen die vastzitten in een huis dat niet meer past.

Buitenstaanders, mensen zonder toegang tot betaalbare woningen, verdienen meer aandacht. Gedurende een jaar dachten we met onze Denktank Toekomst van de woningmarkt na over de wooncrisis vanuit het perspectief van deze buitenstaanders. 35 deskundigen dachten mee om knelpunten in beleid in beeld te krijgen: bouwers, corporaties, bewonersvertegenwoordigers, economen, ontwikkelaars, financiers, investeerders, kennisinstellingen, gedragsexperts en overheden. We leerden waarom het huidige beleid niet volstaat.

Want wie zijn de buitenstaanders op de woningmarkt? Het gaat om een brede groep mensen die om verschillende redenen niet of niet goed wonen. Zij zien hun kansen op een eigen woning dalen, de huur- en huizenprijzen stijgen en hun woonzekerheid afnemen. Zij zitten in ongezonde huizen, in onprettige buurten, verstopt in de cijfers.

Er is in Nederland een tekort van zo’n 410 duizend woningen, maar het aantal buitenstaanders is groter. Buitenstaanders zijn niet alleen mensen zonder woning, maar ook mensen die te duur, te klein, ongezond, via onderverhuur, (sociaal) onveilig, of te ver van werk of voorzieningen wonen. Ook deze mensen hebben geen passende woning en worden geremd in hun ontplooiing, levenskeuzes en hun mogelijkheden om bij te dragen aan de maatschappij.

Nederland heeft dringend behoefte aan oplossing van de woningcrisis. En ja, dat vereist de bouw van veel woningen. Het duurt echter jaren voordat voor alle buitenstaanders passende woningen zijn gebouwd. Wanneer we naar de woningcrisis kijken vanuit de blik van buitenstaanders, zien we dat er meer mogelijk is. Drie frisse ideeën uit de denktankpublicatie Buitenstaanders binnenhalen:

1. Verklein de mismatch op de woningmarkt. Een groeiende groep mensen woont te klein om bijvoorbeeld een gezin te stichten. Zij zoeken een groter huis. Tegelijkertijd blijven veel ouderen in hun eentje in een eengezinswoning wonen. Kleiner gaan wonen is voor ouderen een grote stap, vaak financieel niet aantrekkelijk en er is te weinig aanbod. Onze suggestie: creëer een financiële wortel en stok om het voor ouderen in grote koophuizen financieel aantrekkelijk te maken om kleiner te gaan wonen. Bijvoorbeeld met een verhuispremie en een nieuw geïntroduceerde erfbelasting op de eigen woning met een tarief dat hoger is dan de reguliere erfbelasting. Zo bevorder je dat ouderen eerder in hun leven hun huis verkopen en zelf gaan huren.
2. Verminder redenen waarom mensen hun woning illegaal onderverhuren. Illegale onderverhuur gebeurt niet alleen om schimmige redenen. Vaak is het goed invoelbaar waarom mensen hun woning illegaal onderverhuren. Twee mensen die beiden een corporatiewoning bewonen en willen samenwonen, hebben in het huidige systeem allerlei argumenten om dat niet te doen. Ze durven dit niet als hun huurtoeslag of uitkering verandert, en door lange wachttijden willen ze hun woning niet op het spel zetten. Ze gaan stiekem samenwonen en laten hun corporatiewoning nagenoeg leegstaan of gaan die illegaal onderverhuren. Onze suggestie: maak een jaar proefsamenwonen makkelijk, dat levert tijdelijk én structureel snel veel sociale huurwoningen op.
3. Geef buitenstaanders een formele positie in juridische procedures. Binnenstaanders kunnen bouwplannen jaren vertragen tot aan de Raad van State. Ze zijn ook beter georganiseerd, en hebben vaker de tijd, de kennis en het geld om hun belang te (laten) verdedigen in bouwplannen. Het recht op uitzicht staat nu boven het recht op wonen. Dat moet anders. Onze suggestie: stel een Buitenstaandersombudsman aan. Deze ombudsman moet de positie van woningzoekenden versterken, tegenover de gevestigde belangen en vertraging.

Denken over de wooncrisis vanuit het perspectief wie de buitenstaanders zijn en wat zij nodig hebben, schept ruimte voor andere oplossingen.

Blijven hangen in bouwen, bouwen, bouwen is een gemiste kans. De weg van de minste weerstand, dat wel, want iedereen krijgt energie van nieuwbouw. Maar de vele verschillende buitenstaanders op de woningmarkt hebben meer, simpeler en vooral snellere oplossingen nodig.