Onlangs spraken we Sara Herreras Martinez van de Hogeschool Utrecht en Joep Wijnhoven van de Universiteit Utrecht (UU) over hun Europees project op het Utrecht Science Park: PED Stepwise. Hun gesprek vormde de aanleiding voor dit artikel, waarin we dieper ingaan op de ervaringen en inzichten uit dit project, en de kansen die het biedt voor gemeenten en andere partners die werk willen maken van de energietransitie.
Oplossingen voor de energietransitie waar gemeenten iets aan hebben
Gemeenten staan voor forse uitdagingen rond de energietransitie en duurzame stedelijke ontwikkeling. PED Stepwise is een project dat werkt aan het klimaatneutraal maken van bestaande stedelijke gebieden, waaronder het Science Park in Utrecht. Met financiering vanuit de Europese DUT-call (Driving Urban Transitions), biedt het project concrete handvatten en inzichten die direct toepasbaar zijn op wijkniveau in het lokale beleid. PED Stepwise brengt onderzoekers en praktijkpartners samen om innovatieve oplossingen te ontwikkelen en te testen in de praktijk. Via deze samenwerking krijgen gemeenten toegang tot de nieuwste wetenschappelijke inzichten en methoden, waarmee zij hun aanpak kunnen aanscherpen en aanvullen met kennis uit andere Europese steden.
Concrete resultaten en inzichten uit PED Stepwise – Focus op Utrecht
De drie Living Labs binnen het PED Stepwise project zijn het Utrecht Science Park, een woonwijk in Wenen en een sport-woonwijk in Malmö. De ervaringen uit Utrecht vormen een krachtig voorbeeld van hoe een samenwerking stappen kan zetten richting een Positive Energy District. In Utrecht draaide het Living Lab vooral om de omschakeling van een traditioneel hoogtemperatuur (HT) warmtenet op gas naar een duurzaam laagtemperatuur (LT) warmtenet. De universiteit nam hierin het voortouw als investeerder in een nieuw WKO-systeem (Warmte Koude Opslag), met de ambitie dat andere partijen (zoals het ziekenhuis en omliggende bedrijven) gefaseerd aansluiten. Het Living Lab op het Utrecht Science Park is “een mini-maatschappij waar innovatie concreet vorm krijgt”. Er wordt in deze fase van het project actief gewerkt aan het formaliseren van samenwerking tussen diverse stakeholders, met als doel een blauwdruk te ontwikkelen voor de stapsgewijze transitie naar een klimaatneutrale wijk, die ook bruikbaar is voor andere gemeenten en campussen.
Dit voorbeeld benadrukt dat het realiseren van een klimaatneutrale wijk niet alleen een technische uitdaging is, maar vooral vraagt om samenwerking. De afstemming met verschillende stakeholders, zoals gebouweigenaren en gebruikers, vereist intensief overleg en planning. Het synchroniseren van verbouwingen, renovaties en technische aansluitingen bleek essentieel voor het succes. Een belangrijk inzicht is dat de collectieve besluitvorming tijd vergt en dat flexibiliteit en het snel kunnen inspelen op veranderingen noodzakelijk zijn. Het helpt daarbij “enorm om regelmatig, ook informeel, kennis uit te wisselen en om mensen met mandaat aan tafel te hebben”.
Doordat alle betrokken partijen actief meedenken en verantwoordelijkheid nemen, groeit het draagvlak en neemt de kans op succesvolle implementatie toe. Fouten maken en bijsturen hoort erbij; het Living Lab biedt juist de veilige omgeving om die ‘kinken in de kabel’ eruit te halen vóór grootschalige uitrol.
Samenwerking met praktijkpartners
De methodiek van PED StepWise bestaat uit een grondige stakeholderanalyse en het ontwerpen van een betrokkenheidsstrategie. Een van de belangrijkste lessen daarbij is het belang van het betrekken van zowel operationele als beslissingsbevoegde personen bij participatieprocessen. Het vinden van de juiste mensen binnen grote organisaties is een uitdaging, maar wanneer zij eenmaal betrokken zijn, ontstaat er enthousiasme en gezamenlijk eigenaarschap. Niet alleen raken mensen hierdoor betrokken, maar er wordt ook een gedeelde ambitie en commitment gevonden om samen concrete stappen te zetten richting duurzaamheid.
Stakeholderanalyses, gezamenlijke visievorming en het betrekken van studenten dragen bij aan duurzame samenwerking en het realiseren van tastbare acties, zoals het opzetten van een gebiedsbrede duurzaamheidswerkgroep.
Na het proces van stakeholderanalyses vonden er mission-mapping workshops plaats op het Utrecht Science Park, waarbij tien kernstakeholders van vijf organisaties samenkwamen. Met visuele tools en interactieve werkvormen werden gezamenlijk kansen geïdentificeerd en acties richting CO₂-neutraliteit verkend. In vervolgsessies werd de toekomst van het Science Park creatief verkend: deelnemers onderzochten verschillende scenario’s voor duurzaamheid en leefbaarheid. Zoals Het PED Stepwise dat uitdrukt: “samenwerking stopt niet bij het project; we bouwen aan een blijvende verandering”. Door zowel het verkennen van uiteenlopende toekomsten als het gezamenlijk vormgeven van een gedeeld toekomstbeeld, ontstonden nieuwe inzichten, sterkere samenwerking en meer eigenaarschap. Deze aanpak bracht enthousiasme teweeg, stimuleerde gezamenlijke acties en versnelde de duurzame transitie op het Science Park.
Internationale kennisdeling en vergelijking
Doordat PED Stepwise deel uitmaakt van het DUT-programma, is internationale uitwisseling een vast onderdeel. Jaarlijks komen partners uit verschillende landen samen om ervaringen te delen over bijvoorbeeld ‘energy sharing’ en de overgang van HT- naar LT-warmtenetten. Gemeenten en andere stakeholders krijgen zo inzicht in verschillende wet- en regelgevingen, technische oplossingen en samenwerkingsmodellen. Dit stelt hen in staat om hun eigen aanpak kritisch te vergelijken en te verbeteren, met oog voor lokale verschillen én gedeelde uitdagingen.
Belangrijkste lessen en aanbevelingen voor gemeenten
- Zorg voor een structurele samenwerking waarin verschillende stakeholders zoals gemeenten, kennisinstellingen en praktijkpartners, zich herkennen en betrokken voelen;
- Gebruik Living Labs als veilige leeromgeving om te experimenteren, fouten te maken en snel bij te sturen;
- Maak optimaal gebruik van de wetenschappelijke kennis die via DUT-projecten beschikbaar komt om beleid te onderbouwen en te vernieuwen;
- Wees flexibel in de aanpak; processen zijn zelden lineair en vragen om aanpassingsvermogen;
- Investeer in internationale samenwerking om te leren van andere steden en zo eigen oplossingen te versterken.
Bouw structureel voort op samenwerking en kennis
Het PED Stepwise-project laat zien dat échte innovatie en impact ontstaan door structurele samenwerking tussen gemeenten, kennisinstellingen en praktijkpartners. Door te investeren in Living Labs en het benutten van actuele wetenschappelijke kennis, vergroten gemeenten de kans op succesvolle, gedragen oplossingen voor de energietransitie. Laat de samenwerking niet stoppen aan het einde van een project; bouw samen verder aan duurzame stedelijke ontwikkeling!
Samenvattend, het PED Stepwise-project laat zien dat duurzame innovatie en impact waar gemaakt worden wanneer gemeenten, kennisinstellingen en praktijkpartners structureel samenwerken. Door te investeren in Living Labs en actuele wetenschappelijke inzichten direct toe te passen, vergroten gemeenten de kans op breed gedragen en succesvolle oplossingen voor de energietransitie. Het is essentieel om die samenwerking na afloop van een project voort te zetten en samen verder te bouwen aan duurzame stedelijke ontwikkeling.
