banier wijkengids 2

8.3 Groene Wijk


  • Een groene wijk heeft verschillende baten voor wijkbewoners: verbeterde gezondheid en daarmee minder arbeidsverzuim, meer woongenot en daarmee een lagere mutatiegraad, het tegengaan van wateroverlast en hittestress, verhoogde recreatiewaarde, verbeterde luchtkwaliteit etc.
  • Daarnaast kan groen en het onderhouden van groen de sociale cohesie in wijken verbeteren. 
  • Ook kan groen een belangrijke rol spelen om verloedering in een wijk tegen te gaan, bijvoorbeeld door het gebruik van tijdelijk groen op braakliggende terreinen.


  • Tijdelijk groen op braakliggende terreinen biedt mogelijkheden om de leefbaarheid te verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld met reizende tuinen of stadslandbouw. Bij Reizende Tuinen verhuist de tuin naar een nieuw stuk braakliggend terrein zodra de bouwplannen voor het terrein rond zijn. Door bewoners vanaf het begin te betrekken bij groenprojecten, nemen zij de verantwoordelijkheid voor onderhoud op zich. Bewoners hebben geen recht op de grond, maar mogen deze tijdelijk gebruiken. Door heldere kaders te stellen, duidelijke communicatie en actief verwachtingsmanagement blijft de tijdelijkheid goed gewaarborgd.


De aanleg en het onderhoud van groen in (grootstedelijke) wijken staat al enige tijd onder druk en zal de komende jaren, met alle gemeentelijke bezuinigingen in het vooruitzicht, nog voortduren. Er zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd die inzichtelijk maken dat groen voor de bewoners van een wijk verschillende baten kent; zoals voor de gezondheid en daarmee ook voor minder arbeidsverzuim (KPMG), het woongenot en daarmee een lagere mutatiegraad, het tegengaan van wateroverlast en hittestress, verbeterde recreatiewaarde, verbeterde luchtkwaliteit etc. (TEEB Stad). Daarnaast kan groen en het onderhouden van groen bewoners van de wijk bijeenbrengen en sociale cohesie in wijken verbeteren. Zo bestaan er vele burgerinitiatieven waarin buurtbewoners zelf in het onderhoud en aanleg van publiek groen in hun wijk voorzien. Denk hierbij aan stadslandbouwprojecten, het project tuinman in de wijk, reizende tuinen, postzegeltuinen en andere kleinschalige projecten waarin bewoners of bedrijven in hun eigen groenonderhoud voorzien. Ook kan groen een belangrijke rol spelen om verloedering in een wijk tegen te gaan, bijvoorbeeld door het gebruik van tijdelijk groen op braakliggende terreinen. Groen is dus niet alleen een kostenpost, maar levert ook heel veel op. Twee praktische toepassingen van groen in de wijk staan hieronder met een voorbeeld toegelicht.

Tijdelijk groen
Door de economische crisis en de crisis op de woningmarkt lijkt de bouwwereld stil te liggen. Het gevolg hiervan is dat er veel terreinen, vaak ook midden in de wijk, jarenlang braak liggen in afwachting van een definitieve bestemming. Deze braakliggende terreinen brengen snel een onveilig gevoel met zich mee, de wijk lijkt niet af en ziet er snel verloederd uit. Er zijn veel mogelijkheden om op deze terreinen natuur, stadstuinen, stadslandbouw, parken of andere groene bestemmingen tijdelijk te realiseren. Terreineigenaren zijn echter vaak bang dat er in die ontstane natuur beschermde diersoorten zich vestigen en gaan daarom vaak natuurontwikkeling tegen. Ook zijn partijen vaak bang dat iets tijdelijks na jaren niet meer voor andere doeleinden te gebruiken is. De angst van de grondeigenaren valt weg te nemen door vooraf, wanneer er nog geen beschermde diersoorten zijn, een ontheffing van de Flora-en faunawet aan te vragen, speciaal voor tijdelijke natuur.

Een goed voorbeeld van tijdelijk groen is te vinden in de gemeente Arnhem. Om braakliggende terreinen een functie in de wijk te geven zijn hier sinds 2006 twintig braakliggende terreinen omgetoverd tot Reizende Tuinen, waarvan tien reeds zijn opgeheven. Zodra de bouwplannen voor het terrein rond zijn, verhuist de tuin naar een ander braakliggend terrein in de stad. Bij de inrichting en het onderhoud van de reizende tuin worden wijkbewoners zo veel mogelijk betrokken. Vaak benadert een mondige bewoner, kunstenaar of architect met een plan de gemeente zodra een terrein braak komt te liggen.
Uit evaluatie blijkt dat de tuinen de leefbaarheid van de buurten hebben verbeterd en de bewoners waarderen mee te kunnen denken over de inrichting van de braakliggende terreinen. Het project beschikt over een budget van 50.000 euro per jaar. Doel is om met de steun van buurtbewoners en met beperkte middelen een aangename omgeving te creëren in de buurt. Belangrijke voorwaarden bij tijdelijke tuinen, waarover vanaf begin af aan gecommuniceerd moet worden zijn o.a.:

  • De tuin moet een gemeenschappelijke functie hebben, de ruimte mag niet geclaimd worden en moet voor iedereen te betreden zijn. Het is geen afsluitbare plek.
  • Bewoners hebben geen recht op de grond, maar mogen deze tijdelijk gebruiken. De grond blijft in eigendom van de gemeente. Buurtbewoners van begin af aan weten dat het om een tijdelijke tuin gaat.

Verwachtingsmanagement is cruciaal bij dergelijke tijdelijke projecten en om teleurstelling te voorkomen moet geen groen worden geplaatst dat lange tijd nodig heeft om tot ontwikkeling te komen.

Stadslandbouw
In tegenstelling tot esthetisch groen trekt eetbaar groen diverse bevolkingsgroepen aan en bevordert het op die manier sociale cohesie in een wijk. Daarnaast leren kinderen waar hun eten vandaan komt en eten bewoners vaak gezonder. Daarnaast is het mogelijk winst te halen uit de productie van gewassen, kan er winst zijn voor woningbouwcorporaties door vermeden leegstandskosten, wordt de recreatie beleving verhoogd, en kan het bijdragen aan een betere gezondheid. Stadslandbouw kan zowel kleinschalig gebeuren waarin buurtbewoners de tuinen onderhouden en oogsten, als grootschalig waarbij het eten tevens vers geserveerd wordt in een bijbehorend restaurant (Hotspot Hutspot en Uit je eigen stad).

Een bekend voorbeeld is te vinden in Rotterdam. Zo nam in 2009 woningcorporatie Havensteder samen met Partners for Healthy Cities het initiatief tot het project Van Grond tot Mond. Op een potentiële bouwlocatie is een groentetuin ontwikkelt die samen met kinderen en vrijwillige wijkbewoners onderhouden wordt. De groenten worden in gezonde maaltijden geserveerd in het bijbehorende eethuis Hotspot Hutspot. Vijf dagen per week koken tieners hier gezonde maaltijden (7 euro voor driegangen menu). De tieners krijgen in natura betaald; ze zijn van straat af, eten een gezonde maaltijd en doen ervaring op in keuken, bediening en tuin. Nu wordt het project nog ondersteund door Haverstede, maar het doel is dat de tuin zichzelf met de inkomsten uit het eethuis kan bekostigen. De voordelen van Havensteder voor dit project is de verbeterde sfeer in de wijk waardoor mensen er langer blijven wonen en de mutatiegraad lager is. Daarnaast gaat het leegstand tegen.

  • Groen Dichterbij ondersteunt en versterkt de groeiende beweging van mensen die samen aan de slag gaan met de aanleg van groenvoorzieningen in hun directe leefomgeving. Groen Dichterbij geeft deze buurtprojecten een podium om kennis en diensten uit te wisselen, inspiratie op te doen en anderen te inspireren.
    Website
  • Het inzichtelijk maken van de baten van groen kan bijdragen bij het vinden van financiering voor maatregelen voor meer natuur in de stad. Met de Maatschappelijk Kosten Baten Analyse (MKBA) van TEEB-Stad is inzichtelijk te maken wie de kosten en batendragers zijn van een groen of water investering. Wanneer baatdragende partijen vanaf begin af aan betrokken zijn bij groenprojecten zijn ze makkelijker aan te spreken om  bij te dragen in de kosten.
    Website
  • KPMG heeft een onderzoek gedaan naar de invloed van groen op de gezondheid. Hieruit blijkt dat in ieder geval op twee terreinen de gezondheidseffecten duidelijk zijn: minder depressies en angststoornissen bij bewoners en groen helpt bij preventie van overgewicht (o.a. in relatie met diabetes). Het rapport concludeert voorzichtig dat wanneer er meer groen is in de omgeving van 10 miljoen mensen, er sprake kan zijn van een bate van 400 miljoen euro. Het grootste deel van deze baat ligt in vermeden verzuimkosten.
  • De Groene Stad. Hierin is te lezen over verschillende groene projecten in Nederlandse steden, goed voor inspiratie.
    Website
  • Artikel in Trouw over de onderzochte impact van groen op de gezondheid