banier wijkengids 2

2.4.5 “Wetten van de wijkenaanpak”


“Wetten van de wijkaanpak”

  • Herstructurering heeft grote effecten op het verbeteren van de leefbaarheid. Verkoop van sociale huurwoningen werkt ook, zij het in mindere mate
  • Schoon, heel, veilig betrouwbare professionals (instanties) zijn een basisvoorwaarde
  • Zet de bewoners centraal, beschouw hen als gelijkwaardige partners. Investeer in zelfredzaamheid en combineer dat met wederkerigheid
  • Zonder een Achter de Voordeuraanpak én zonder ondernemend maatschappelijk initiatief geen effectieve wijkaanpak


  • Gezondheid levert op veel meer terreinen dan alleen gezondheid winst op.
  • Kunst en cultuur in de wijk dragen bij aan nieuwe verbindingen tussen mensen en in nieuwe beelden over de wijk en zijn daarmee belangrijke waardemakers
  • De Rotterdamwet helpt
  • Blijf aandacht houden voor leefbare wijken. Kleinschalige ingrepen werken preventief
  • Verdunnen van de concentratie van problemen; goede route, lastige uitvoering
  • Gebruik effectieve interventies
  • Faciliteer 'Best Persons'
  • De interne gemeentelijke organisatie moet zich richten naar de leefwereld van de samenleving.


De wijkaanpak is geen standaard recept maar een breed en context gebonden combinatie van maatregelen. De ervaringen in Nederland en daarbuiten van de afgelopen decennia hebben veel kennis opgeleverd over wat wel en niet werkt in de wijkaanpak. Hieruit zijn enkele wetten of werkzame bestanddelen af te leiden die daadwerkelijk verschil maken in een wijk.

Deze “wetten van de wijkaanpak” zijn hieronder kort samengevat. Zij zijn gericht op het inhoudelijke deel van de aanpak. Het programma staat centraal. Wat je kunt doen, waarop je kunt inzetten, niet op hoe je dat moet doen. Aan een werkzaam bestanddeel kan een effect worden toegeschreven. De geleerde lessen, rode draden en wetmatigheden kunnen met onderzoeksresultaten worden onderbouwd of er is steunbewijs vanuit ‘tacit knowledge’. Zodanig dat van een ‘wet’ gesproken mag worden.

1. Herstructurering heeft grote effecten op het verbeteren van de leefbaarheid, verkoop van sociale huurwoningen werkt ook, zij het in mindere mate
Bij specifieke herstructurering neemt het aandeel huishoudens met lage inkomsten af en het aandeel niet-westerse migranten minder snel toe. Dit is effectiever dan het vervangen van huurwoningen door koopwoningen. Herstructurering heeft ook een gunstig effect op de sociale cohesie. Ook dit effect is sterker bij specifieke herstructurering. Aanpassingen in de woningvoorraad hebben nauwelijks effect op het aandeel sociale stijgers in de wijk. De verkoop van sociale huurwoningen heeft nauwelijks effecten op de bevolkingssamenstelling. Het heeft wél een gunstig effect op de sociale cohesie. Bovendien neemt de verloedering in de wijk af.

2. Schoon, heel, veilig betrouwbare professionals (instanties) zijn een basisvoorwaarde
Bewoners zelf en de wijk als geheel kunnen pas zelfredzaam worden als aan de basisvoorwaarden op het terrein van schoon, heel en veilig is voldaan. Ook zonder een basaal vertrouwen in professionals (instanties) komt er van zelfredzaamheid weinig terecht. Uit het onderzoek blijkt daarnaast dat de mate van sociale samenhang bepalend is voor de ervaren overlast in een buurt. In veel aandachtswijken is de sociale samenhang slecht. De neiging kan bestaan om direct op het verbeteren van deze sociale samenhang te gaan investeren. Dat is geen zinvolle strategie. De geleerde les is dat de weg naar zelfredzame en vitale buurten en wijken langs vier stappen loopt en dat de ene stap doorlopen moet zijn voordat er resultaten geboekt kunnen worden in de volgende stap. De vier stappen zijn: 1 Schoon, heel, veilig betrouwbare professionals (instanties) = basisvoorwaarde, 2.Sociale samenhang, publieke vertrouwdheid, 3.Sociale controle, actieve bewonersinzet,  
4. Zelfredzame buurten.

3. Zet de bewoner centraal, beschouw hen als een gelijkwaardige partner , investeer in zelfredzaamheid en combineer dat met wederkerigheid
Als er één les is geleerd in de wijkaanpak is het dat bewoners centraal gesteld moeten worden, want:

  • bewoners zijn medeverantwoordelijk voor de leefbaarheid in hun wijk;
  • bewoners weten als geen ander welke problemen er in hun wijk spelen en kunnen vaak ook een goede bijdrage leveren aan het prioriteren en oplossen van die problemen, dit verhoogt de kwaliteit van oplossingen;
  • bewoners die betrokken zijn bij hun wijk, leveren sneller zelf een actieve bijdrage leveren aan de leefbaarheid van hun wijk.
  • Bewoners centraal zetten is bewoners maatschappelijk laten participeren, hetgeen een van de doelen van de wijkaanpak is.

4. Zonder een Achter de Voordeuraanpak én zonder ondernemend maatschappelijk inititaief geen effectieve wijkaanpak
Investeer in een Achter de Voordeuraanpak: dat is een betrouwbare en effectieve weg naar goede resultaten. Op persoonlijk niveau worden bewoners van de wijk beter van een Achter de Voordeuraanpak (1 gezin, 1 plan, 1 regisseur). Op organisatieniveau gaat er minder geld verloren aan overleg en langs elkaar heen werken. De werkzame bestanddelen van de Achter de voordeur aanpak zijn mandaat laag in de organisatie, gezinnen en gezinsleden als een geheel beschouwen, het bundelen van budgetten, naast regie ook doorzettingsmacht organiseren, bestuurlijke steun en rugdekking. Een Achter de Voordeur aanpak is een succesvol voorbeeld van het werken in multidisciplinaire teams. Binnen dit team zijn de relevante specialismen vertegenwoordigd, maar de regisseur of wijkcoach is het integrale aanspreekpunt voor een gezin. Om deze multidisciplinaire teams tot stand te laten komen en hier ook minder voor de hand liggende organisaties bij te betrekken kan gebruik gemaakt worden van de Maatschappelijke Kosten/Baten Analyse. Met een MKBA en het 4+1 model kan de Achter de Voordeuraanpak in de praktijk worden geborgd. Ook kunnen de resultaten hiermee inzichtelijk worden gemaakt. In de MKBA wordt ook de financiële component (value for money) uitgewerkt. Zonder het stimuleren van ondernemend maatschappelijk initiatief geen effectieve wijkaanpak
Deze les uit de wijkaanpak bestaat uit meerdere werkzame bestanddelen die op verschillende manieren leiden tot een verhoogde zelfredzaamheid. Zelf in je eigen inkomen kunnen voorzien, als ondernemer aan de slag zijn/ gaan en een goed ondernemersklimaat zijn daar deelaspecten van.

Werkzame bestanddelen:

  • Versterken ondernemers en ondernemersklimaat: Als starters en gevestigde ondernemers dankzij scholing en begeleiding goed blijven draaien, levert dat niet alleen een levendige wijkeconomie op, maar ook werk- en stageplekken voor wijkbewoners. Het ondersteunen van (startende) ondernemers en investeringen in het ondernemersklimaat hebben een positief effect op de wijk als vestigingsplaats: het leidt tot een beter imago en verbetering van de leefbaarheid in de wijk.
  • Maatschappelijke activering/empowerment/persoonlijke dienstverlening: Activering van de bewoners die tegelijkertijd klussen kunnen doen voor andere bewoners. Het mes snijdt aan twee kanten.
  • Aangrijpen kansen van herstructurering om bewoners in de wijk aan het werk te helpen: Creëer kansen voor bewoners als de wijk toch op de schop gaat, maak werk met werk
  • Benutten van versterking van economische structuur om werkloosheid te verhelpen: Voor wat hoort wat en een investering in een bedrijventerrein levert goodwill op bij werkgevers voor het in dienst nemen van werklozen. Bedrijven, gemeente en UWV kunnen en willen investeren in het mobiliseren en begeleiden van gemotiveerde werkzoekenden

6. Gezondheid levert op veel meer terreinen dan alleen gezondheid winst op, gezondheid is de basis voor vooruitgang op verschillende leefgebieden
Het bevorderen van de gezondheid van bewoners in de aandachtswijken is een effectieve knop is om op te drukken. Overvecht Gezond (Utrecht) levert hiervoor het overtuigende bewijs. Net als bij de Achter de Voordeur aanpak worden de bewoners in de wijken er beter van en is het een kosteneffectieve aanpak. Werken aan een gezonde wijk is werken langs vier sporen, dat zijn de werkzame bestanddelen en op al deze sporen samen moet gewerkt worden om überhaupt resultaten te kunnen boeken;

a)    een gezonde startpositie,
b)    gezond kunnen meedoen,
c)    gezond leven en gezonde leefomgeving
d)    gezonde zorg.

De meeste gezondheidsveranderingen zijn waarschijnlijk (Urban40) te verwachten van inspanningen op andere beleidsterreinen (participatie, schoon, heel en veilig werk en leefomgeving). En dat onderstreept het belang van een integrale aanpak met meerdere partijen. Verzekeraars zijn zeer belangrijke partners: gezonde bewoners hoeven minder vaak een beroep te doen op kostbare gezondheidszorg.

In de aanpak Gezonde Wijk Overvecht is bewezen dat door de aanpak, de zorgkosten lager worden en de bewoners actiever.

7. Kunst en cultuur in de wijk dragen bij aan nieuwe verbindingen tussen mensen en in nieuwe beelden over de wijk en zijn daarmee belangrijke waardemakers
Het gebruik van culturele activiteiten en identiteitsversterkende maatregelen zoals branding of een leefstijlbenadering in aandachtswijken zijn populair. Onderzoek wijst uit dat de verwachte impact van kunstprojecten op sociale cohesie, persoonlijke ontwikkeling en het oplossen van sociale problemen niet waargemaakt wordt. Mensen worden individueel niet veel beter van deelname aan een cultuurmanifestatie in de wijk of een kunstwerk op de flat. Wel zijn er effecten op het niveau van de wijk zelf. Kunst, cultuur en identiteit blijken inspirerende instrumenten om bewoners bij de wijk te betrekken. Door meer inzet gaat hun waardering voor de leefbaarheid omhoog. Ook zorgt het voor een beter imago van de wijk en dit werkt door in een toename van woningwaarde.

8. De Wet Bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek (Rotterdamwet) helpt
De zgn. Rotterdamwet geeft grote steden in bepaalde achterstandsgebieden extra bevoegdheden hebben om hardnekkige problematiek aan te pakken. Aanleiding voor de totstandkoming van de wet was de oproep van de gemeente Rotterdam om verruiming van wettelijke mogelijkheden (Actieprogramma “Rotterdam zet door”, 2004). De geconstateerde problemen in bepaalde wijken waren van zodanig grote omvang dat het bestaande instrumentarium niet meer toereikend werd geacht. Wat betreft de opvang en begeleiding van sociaal-economisch kwetsbare groepen, die zich concentreren in aandachtswijken, was de grens van het absorptievermogen bereikt. Er was ook grote noodzaak om in die gebieden de economische situatie sterk te verbeteren vanwege een hoog percentage langdurig werklozen, een hoge graad van armoede en sociale uitsluiting. Daarnaast was er een grote mate van onvrede onder de bevolking over onaangepast gedrag, overlast en criminaliteit.

9. Blijf aandacht houden voor leefbare wijken. Kleinschalige ingrepen werken preventief
In de 40 aandachtswijken zijn omvangrijke, intensieve maatregelen ingezet om complexe problematiek aan te pakken. Niet in alle wijken is echter sprake van dergelijke problemen, terwijl de leefbaarheid er toch onder druk komt te staan. Onderzoek laat zien dat verval van wijken een langzaam proces is dat echter op een gegeven moment moeilijk meer te keren valt. De wijkaanpak in Nederland richt zich specifieke op deze situaties, wijken waar het dweilen met de kraan open is en alleen grootschalige investeringen verbetering kunnen brengen.
Ondertussen zijn er veel wijken waar de leefbaarheid langzaam achteruit gaat maar die nog geen grote achterstanden vertonen. Dit zijn bijvoorbeeld de wijken gebouwd in de jaren ’70 en ’80 waarvan er veel in de zogenaamde new towns staan. Na ruim 30 jaar zijn deze wijken toe aan een onderhoudsbeurt. De bevolkingssamenstelling is veranderd en de woningen en woonomgeving voldoen niet altijd meer aan de eisen van deze tijd. De gemiddelde woningwaarde gaat er gestaag achteruit.
Al dergelijke ontwikkelingen zijn te voorzien. Hierop past een antwoord van goed beheren, kijken en luisteren wat er gebeurt, preventief ingrijpen als dat nodig is en aanpassend meeontwikkelen. Hiermee wordt voorkomen dat de wijken afglijden en alleen met een grootschalige aanpak te helpen zijn. Dergelijke investeringen zijn bovendien kostbaar en in de nabije toekomst zullen er minder middelen beschikbaar zijn voor de financiering. Wat nodig is, is een kleinschalige, flexibele aanpak van overheden, private partijen en bewoners tezamen. Met haast chirurgische ingrepen wordt voorkomen dat problemen uit de hand lopen. Door een pleintje op te knappen, openbaar groen beter te beheren, nieuwe stratenprofielen aan te leggen, een verlaten winkelcentrum nieuw leven in te blazen en de gevels van woningen een ‘facelift’ te geven kan de leefbaarheid al sterk vooruit gaan.
Ook gerichte sociale maatregelen in wijken of buurten zijn nodig. Bewoners kunnen hier bovendien een belangrijke rol in spelen.

Voorbeelden

  • Artikel Sterke woonerfwijken
  • Artikel Thuis in Schollevaar Oost –Capelle aan de IJsel

10 Verdunnen van de concentratie van problemen is een goede route, maar de uitvoering is lastig
Over het verdunnen van de concentratie van problemen, bijvoorbeeld door in randgemeenten meer sociale huurwoningen te (laten) bouwen en minder middeldure en dure woningen, bestaat nog steeds consensus. De veronderstelling achter de strategie is dat als regiogemeenten en gemeenten met aandachtswijken samen verantwoordelijkheid nemen voor het oplossen van de problemen, dit tot grote resultaten zal leiden. De uitvoering hiervan is in de praktijk niet zo eenvoudig vanwege de spanning tussen de belangen van de gemeente met aandachtswijken en de belangen van de regiogemeenten. De angst dat de extra investeringen in aandachtswijken het verplaatsen van problemen (waterbedeffect) tot gevolg hebben, blijkt in de praktijk echter ongegrond. Onderzoek wijst uit dat de strategie op zowel stedelijk als regionaal niveau kan leiden tot een meer gelijkmatige verdeling van sociale huurwoningen. Van buurtverval door instroom van sociaal-economisch zwakkere groepen is geen sprake. Wel is regulering van de herhuisvesting en goede communicatie met bewoners belangrijk om plaatselijke problemen te voorkomen.

11. Maak gebruik van beschikbare kennis over effectieve interventies
Er is steeds meer bekend over wat werkt en wat niet werkt. Het doorbreken van de projectencarrousel is zonder enige twijfel een werkzaam bestanddeel van de wijkaanpak. Het willen scheiden van het kaf van het koren en het inruilen van ingesleten en ineffectieve methoden voor datgene wat wél werkt (nieuw voor oud) zijn wezenlijke onderdelen hiervan. De visitatiecommissie formuleert dit als volgt: maak na een periode waarin veel aandacht was voor de uitvoering pas op de plaats. Verkrijg inzicht in wat werkt en zorg voor bewijslast van wat effectief is, ontwikkel criteria op basis waarvan bewust wordt gestopt met sommige projecten: zowel stoppen omdat op grond van bezuinigingen een project geen doorgang meer kan vinden, maar ook omdat een project - afgezet tegen de doelen die in de uitvoeringsplannen zijn gesteld - onvoldoende effectief is gebleken of maatschappelijk rendement heeft opgeleverd.
Het bijeen brengen van de wetenschappelijke wereld en de praktijk is een rode draad die door de wijkaanpak heen loopt. Op andere terreinen is hier al ervaring mee opgedaan. Binnen de wijkaanpak kan hiervan gebruik worden gemaakt. De databank effectieve interventies van het NJI, de databank van het Centrum Gezond Leven bevatten overzichten van effectief bewezen interventies en interventie die in theorie goed beschreven zijn. De Kennisfundamentaanpak bevat naast een overzicht van effectieve interventies ook een denk- en werkwijze die kan worden gebruikt om een effectieve aanpak van risicojongeren te realiseren. Het Platform Corpovenista heeft het initiatief genomen tot de KennisbankWat Werkt in de Wijk waarop effectieve wijkinterventies gebundeld en toepasbaar worden gemaakt voor de wijkprofessional. In de kennisbank zijn inmiddels ruim 120 interventies opgenomen en dit aantal wordt constant aangevuld.

12. Faciliteer de beste mensen, zet ze in de frontlijn
In complexe situaties, zoals in probleemwijken, bij multi-probleemgezinnen of de aanpak van veelplegers blijken individuen het verschil te kunnen maken. Het gaat om ‘Best Persons, ondernemende en zeer betrokken mensen. Ze luisteren goed, gaan creatief om te gaan met regels en maatregelen en opereren ook vaak ‘buiten de lijntjes’. Best Persons kunnen bewoners zijn, maar zijn ook te vinden binnen de professionele wereld en de (lokale) overheid. Wanneer Best Persons binnen en buiten de overheid en professionele organisaties samenwerken kunnen zij veel bereiken als zij op de juiste manier gefaciliteerd worden.
Bepaalde sleutelfiguren blijken in dit proces een verschil te kunnen maken. Dit zijn ondernemende, zeer betrokken mensen die goed  luisteren, hun weg kennen in de wijk en creatief omgaan met regels en maatregelen. Deze Best Persons zijn te vinden onder professionals, maar ook onder bewoners. Met hun empathie en bevlogenheid weten ze mensen in de wijk te bereiken en partijen te binden. Hierdoor kunnen ze in complexe situaties iets in beweging zetten en bijzondere resultaten boeken. Best persons zijn niet op te leiden, maar wel te ‘scouten’ en te stimuleren.

Best Persons en hun betekenis voor de Nederlandse achterstandswijk. Gabriel van den Brink, Merlijn van Hulst, Laurens de Graaf en Ton van der Pennen met medewerking van Eva Bosch en Dick de Ruijter. Boom/Lemma, Meppel, 2012
Vertrouwen in Burgers (WRR, 2012)

De interne gemeentelijke organisatie moet zich kantelen naar de leefwereld van de samenleving

Zorg dat de gemeentelijke organisatie denkt vanuit de leefwereld en niet vanuit de systeemwereld. Dat betekent dat er vanuit de wijk wordt gekeken wat er nodig is en op Met een kanteling kunnen gemeenten de dienstverlening verbeteren door diensten aan te bieden die direct afgeleid zijn van de vraag uit de wijk. Maar om blijvend die vraaggerichte dienstverlening te kunnen bieden, zal de organisatie op véle fronten moeten veranderen. Niet alleen door de structuur. Om continu het aanbod te blijven afstemmen op de veranderende vraag moet de organisatie bijvoorbeeld in hoge mate "lerend" zijn. Wat qua structuur lijkt op kantelen, is in werkelijkheid een transformatie: een veranderingsproces dat veel dieper gaat dan het lijkt. Dit vraagt van iedereen een andere mentaliteit.

Zie voor meer informatie: http://www.stichtingvraagwijzernederland.nl/upload/files/Rapportage%20kantelgedrag%20gemeenten%202012.pdf