banier wijkengids 2

2.4.10 Waterbedeffecten Herstructurering


Veel achterstandswijken zijn of worden opgeknapt door ingrijpende herstructurering. Waterbedeffecten bij wijkvernieuwing kunnen optreden als problemen niet worden opgelost, maar zich verplaatsen naar een andere wijk. Dit veelgenoemde gevaar wordt wel aangeduid als het waterbedeffect. Indien problemen als criminaliteit, leefbaarheid, asociaal gedrag, slechte schoolprestaties, werkloosheid, zich allemaal simpelweg zouden verplaatsen, rijst de vraag wat de zin is van een dergelijke ingrijpende wijkaanpak. Onderzoek toont nu aan dat de gevreesde probleemverplaatsing in de praktijk blijkt mee te vallen.


De meeste herhuisvestingsurgenten (mensen die vanwege de wijkvernieuwing moeten verhuizen) gaan erop vooruit en nieuwe probleemconcentraties in buurwijken komen zelden voor. Deze conclusies ondersteunen het wijkgerichte werken. Uit onderzoek bleek dat alleen op kleine schaal waterbedeffecten aanwerden getroffen, indien er vrij plotseling veel uit een wijk werd verhuisd en de nieuwe bewoners in sociaal, cultureel en etnisch opzicht verschilden. Zittende bewoners wijten de ontwikkeling dan aan de herstructurering elders. Onderzoekers bevelen aan om beleid erop te richten conflicten tussen oude en nieuwe bewoners te voorkomen via begeleiding en voorlichting vooraf en nazorg in de wijk achteraf.


In Nederland zijn veel achterstandswijken opgeknapt door de woningvoorraad te herstructureren en zo de leefbaarheid te verbeteren. Tegelijkertijd zijn er zorgen over de negatieve bijwerkingen van herstructurering. Denk bijvoorbeeld aan ‘waterbedeffecten’, waarbij sociale problemen van de ene naar de andere wijk worden verplaatst. Herstructurering leidt echter niet op grote schaal tot ongewenste probleemverplaatsing. De meeste herhuisvestingsurgenten gaan erop vooruit met hun woonsituatie. Bovendien ontstaan er geen nieuwe concentraties van sociale huurwoningen in andere wijken.

Tot deze conclusies komen Hanneke Posthumus (Universiteit Utrecht), Reinout Kleinhans (TU Delft) en Gideon Bolt (Universiteit Utrecht) in hun onderzoek Bijwerkingen van herstructureringsoperaties. Het onderzoek, is uitgevoerd in Rotterdam, Den Haag, Groningen, Breda en Ede.

Eén van de meest gehoorde kritiekpunten op herstructurering is dat veel bewoners door sloop worden gedwongen om hun vertrouwde omgeving te verlaten. Uit enquêtes en interviews blijkt dat de herhuisvestingsurgenten zelf juist positief terugkijken op hun verhuizing. De meesten hebben zich niet beperkt gevoeld in hun woning- en buurtkeuze, ondanks het gedwongen karakter van de verhuizing. Dankzij hun urgentiestatus zetten de meeste urgenten bovendien een flinke stap vooruit in hun wooncarrière. Voor hun nieuwe woning geven zij gemiddeld een 7,6 als rapportcijfer, tegenover een 6,1 voor de oude woning. Het rapportcijfer voor de buurt stijgt van 6,2 naar een 7,2.

In beleidsdiscussies wordt gesteld dat herstructurering sociale problemen naar andere wijken zou verplaatsen, het zogenaamde ‘waterbedeffect’. Het onderzoek van Posthumus, Kleinhans en Bolt laat zien waar de kans op waterbedeffecten het grootst is: in wijken met een disproportioneel grote instroom van herhuisvestingsurgenten, grote sociaal-culturele verschillen tussen instromende en de zittende bewoners en een weinig tolerante houding van de zittende bewoners. Deze factoren komen nauwelijks tegelijkertijd voor in de ontvangstwijken. Alleen in Rotterdam vonden de onderzoekers aanwijzingen voor kleinschalige waterbedeffecten. De ervaren afname van de leefbaarheid in de Rotterdamse ontvangstwijken (met name Vreewijk) wordt vooral veroorzaakt door het idee dat de bevolkingssamenstelling verslechtert. Iets wat veel meer aan de veranderende etnische samenstelling van de buurt dan aan de instroom van herhuisvestingsurgenten wordt geweten.

De onderzoekers hebben gekeken of extra begeleiding van herhuisvestingsurgenten verplaatsing van sociale problemen kan voorkomen. Dat blijkt bij huishoudens met complexe sociale, economische of psychologische problemen nauwelijks mogelijk. Wel kan de extra begeleiding tot dan toe verborgen sociale problemen blootleggen en probleemescalatie door de verhuizing zelf tegengaan.

Het onderzoek laat zien dat herstructurering invloed heeft op de spreiding van de woningvoorraad. Het aandeel sociale huurwoningen in herstructureringswijken is weliswaar gedaald, maar nog altijd aanzienlijk. In niet-herstructureringswijken verandert dit aandeel nauwelijks. Er ontstaan geen nieuwe concentraties van sociale huurwoningen.

  • Waterbedeffecten van herstructurering: over verhuizers, ontvangstwijken en het aanbod sociale huurwoningen Prof. dr. Ronald van Kempen, dr. Gideon Bolt, drs. Hanneke Posthumus (UU) en dr. Reinout Kleinhans, drs. Kees Dol, drs. Mariska van der Sluis (OTB, TU Delft). 2012
  • Rapport Platform31 'Bijwerkingen herstructurering'
    Platform31-Rapport
  • De publicatie 'Bijwerkingen van herstructureringsoperaties' is door verschillende media opgepakt,o.a. een artikel in de Volkskrant en hieronder een aantal links naar digitale berichten.
    Artikel Binnenlands Bestuur
    Artikel Ede stad