banier wijkengids 2

13.2 Start in de wijk: zet de bewoner centraal


Zet de bewoner centraal, want:

• Bewoners zijn medeverantwoordelijk voor de leefbaarheid in hun wijk
• Bewoners weten welke problemen er in hun wijk spelen en kunnen vaak ook een goede bijdrage leveren aan het prioriteren en oplossen van die problemen; dit verhoogt de kwaliteit van oplossingen
• Bewoners die betrokken zijn bij hun wijk, leveren sneller zelf een actieve bijdrage aan de leefbaarheid van hun wijk
• Bewoners centraal zetten betekent bewoners stappen laten zetten op de participatieladder
Het vouchersysteem stimuleert, maar ook andere vormen van ondersteuning zijn nodig.


Let wel, niet alle bewoners zijn geïnteresseerd, maar er zijn altijd groepen actieve bewoners die dit wel willen. Geef hen de ruimte. Wees helder en streng: bewoners willen duidelijkheid, maar hebben ook plichten.Bij een integrale aanpak zijn communicatie, openheid en resultaatgerichtheid richting bewoners belangrijk. Het verwachtingenmanagement en de communicatie is van belang:

  • Zijn de voornemens realistisch en haalbaar?
  • Waarom worden bepaalde voornemens niet gerealiseerd?
  • Heeft dit te maken met financiën of zijn er andere afwegingen?


Als er één les is geleerd in de wijkenaanpak is het dat bewoners centraal gesteld moeten worden, want:
• bewoners zijn medeverantwoordelijk voor de leefbaarheid in hun wijk;
• bewoners weten als geen ander welke problemen er in hun wijk spelen en kunnen vaak ook een goede bijdrage leveren aan het prioriteren en oplossen van die problemen, dit verhoogt de kwaliteit van oplossingen;
• bewoners die betrokken zijn bij hun wijk, leveren sneller zelf een actieve bijdrage leveren aan de leefbaarheid van hun wijk.
•  Bewoners centraal zetten is bewoners maatschappelijk laten participeren, hetgeen een van de doelen van de wijkenaanpak is.

Burgers als gelijkwaardige partners beschouwen betekent een flinke cultuurverandering voor veel overheidsorganisaties. Gelijkwaardigheid betekent niet overnemen maar samen doen, niet regelen maar faciliteren en niet in stukjes gemeentelijke dienstverlening aanbieden, maar een integrale aanpak. Gelijkwaardigheid betekent ook niet u vraagt wij draaien, maar op basis van argumenten en belangen met elkaar zoeken naar oplossingen. Essentieel is wederzijds vertrouwen.
Duurzame burgerinitiatieven vragen lichte mate van begeleiding. Onderzoek heeft aangetoond dat het vouchersysteem werkt in het ondersteunen van bewonersparticipatie. Maar ook andere vormen van kleinschalige hulp of het samen met bewoners ontwikkelen en uitvoeren van initiatieven zijn mogelijke rollen van professionals.

Bewoners als gelijkwaardige partners beschouwen betekent een flinke cultuurverandering voor veel overheidsorganisaties.
Gelijkwaardigheid betekent niet overnemen maar samen doen, niet regelen maar faciliteren en niet in stukjes gemeentelijke dienstverlening aanbieden, maar een integrale aanpak. Gelijkwaardigheid betekent ook niet u vraagt wij draaien, maar op basis van argumenten en belangen met elkaar zoeken naar oplossingen. Essentieel is wederzijds vertrouwen.

Uit onderzoek van Evelien Tonkens blijkt dat er een ‘altruïstisch overschot’ is. Mensen willen zich inzetten voor anderen, zo melden zich bij Denktanks Sociale Cohesie – die zich vrijwillig inzetten voor verbetering van hun buurt –oneindig veel meer vrijwilligers dan kunnen worden opgenomen. Toch ontstaan burgerinitiatieven zelden spontaan. Onbevlekt burgerschap bestaat vrijwel niet. Initiatieven zijn bijna altijd georganiseerd. Volgens Tonkens willen burgers wel zelfredzaam zijn, maar raken ze vaak ontmoedigd of gefrustreerd. Zij willen gezien, gehoord en gewaardeerd worden. Dit is dan ook de belangrijkste les uit veel projecten en experimenten: beschouw bewoners als gelijkwaardige partners in de ontwikkeling van de wijk.

Voorbeeldprojecten
- Kan Wél, Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken
- ABCD Delfshaven, Rotterdam
- De wijktafel, Amersfoort

ACTIE-instrument
Onderzoek laat zien dat vrijwel alle bewonersinitiatieven op enig moment met instanties te maken krijgen. Voor algemene  informatie, advies over het omgaan met regels en procedures en het aanvragen van vergunning of financiële ondersteuning komen professionals en beleidsmakers in beeld. Dergelijke ondersteuning is onvermijdelijk en ook vaak wenselijk. Het ruim drie jaar durende onderzoek ‘Burgers maken hun buurt’ analyseerde verschillende bewonersinitiatieven en de manier waarop bestuurders, beleidsmakers en andere professionals hier mee omgaan. Het onderzoek signaleert drie varianten of rollen:
- Stimulerend: bewoners worden met instrumenten actief aangemoedigd
- Faciliterend: professionals ondersteunen spontane initiatieven
- Coproducerend: bewoners en professionals ontwikkelen samen initiatieven

Om partijen in deze begeleiding van bewonersinitiatieven te helpen is op basis van het onderzoek het zogeheten ACTIE-instrument ontwikkelt. ACTIE staat voor:
Animo – Motivaties en drijfveren van burgers om hun initiatief gestalte te geven.
Contact – Verbinding met buurtgenoten, organisaties in de buurt en instanties.
Toerusting – Middelen (geld of natura), tijd en vaardigheden waar de initiatiefnemers over beschikken.
Inbedding – De manier waarop organisaties zijn ingericht om burgerinitiatieven te ondersteunen.
Empathie – Het vermogen van professionals en hun organisaties om zich te verplaatsen in bewoners en adequaat in te spelen op hun wensen en verwachtingen.

Het instrument biedt geen pasklare antwoorden. Wel geeft het professionals een praktische handreiking om de juiste keuzes te maken bij het vervullen van hun verschillende rollen. Het is gebaseerd op inzichten uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken in binnen en buitenland en getest met ervaringsdeskundigen uit de stedelijke praktijk. Er is een apart ACTIE-instrument voor frontijnwerkers in de wijk en een instrument voor beleidsmakers, managers en bestuurders.

Vouchersysteem is effectief
Het vouchersysteem is een methode om de leefbaarheid en de sociale cohesie in een wijk te verbeteren door bewoners de regie over hun eigen leefomgeving te geven. ‘De regie hebben’ bestaat uit zelf bepalen wat belangrijk is voor de buurt, zelf een initiatief indienen en de plannen uitvoeren en zelf budgethouder zijn.
Via het vouchersysteem kunnen bewoners eenvoudig een plan indienen om hun eigen wijk te verbeteren en hier zelf – in de vorm van een waardebon – geld voor krijgen. Met die vouchers kunnen zij vervolgens weer diensten afnemen op andere plekken in de wijk. Zij zijn vervolgens zelf verantwoordelijk voor de uitvoering van hun initiatief, waarvoor ze ondersteuning en deskundigheid mogen inhuren.
Een voucher is een manier voor bewoners om een wijkbudget uit te geven, waarbij de verantwoordelijkheid bij de bewoner komt te liggen. De spelregels van het vouchersysteem zijn beschreven in een modelverordening. Gemeenten die met het Vouchersysteem aan de slag willen stellen de modelverordening vast in de gemeenteraad. Daarnaast moet er een regiegroep van bewoners worden opgericht. De regiegroep heeft als belangrijkste taken:

  • bewoners stimuleren om met initiatieven te komen voor verbetering van de leefbaarheid en sociale cohesie in de wijk
  • controleren of de initiatieven aan de spelregels voldoen
  •  de vouchers toekennen aan bewoners die met een goed initiatief gekomen zijn
  •  indien nodig een wijkraadpleging organiseren om advies te vragen en in de wijk bekend te maken aan welke initiatieven een voucher is toegekend.
De initiatieven worden door bewoners zelf uitgevoerd.

Van de G32-gemeenten werken zestien gemeenten met het vouchersysteem. Evaluaties wijzen uit dat het systeem overwegend goed ontvangen wordt. Bewoners ervaren het vouchersysteem als positief. Het is toegankelijk en laagdrempelig, het aantal initiatieven dat wordt ingediend is doorgaans hoog en bewoners zeggen er veel van te leren. Voorheen inactieven worden actief en bewoners hebben een hoog kostenbewustzijn. (Tonkens Kroese, 2009; Jacobs, 2010, Engbersen e.a., 2010; Meijering Van Rooijen, 2010; Feijt, 2010). Onderzoek wijst uit dat gemeenten over het algemeen een grote diversiteit aan bewoners weten te betrekken. Het vouchersysteem draagt ertoe bij dat mensen elkaar treffen en dat er nieuwe verbanden tussen groepen bewoners tot stand komen (Tonkens Kroese, 2009; Jacobs, 2010). Vooral wanneer een regiegroep goed ondersteund wordt, wanneer regiegroepen bestaan uit zowel al actieve als nog niet-actieve burgers en wanneer de regiegroep regelmatig samenkomt, is het vouchersysteem succesvol (Tonkens Kroese, 2009; Jacobs, 2010). Ambtenaren ervaren dat meer bewoners zich interesseren voor de verbetering van de buurt en vinden het vouchersysteem over het algemeen goed werken. Tijdens het ondersteunen van regiegroepen lopen zij soms echter tegen verschillende dilemma’s aan waaronder juridische problemen, botsingen tussen ambtenaren en burgers, hoge werkdruk door de noodzakelijke begeleiding, botsingen tussen groepen burgers en het verantwoorden van de burgerinitiatieven naar collega-ambtenaren (Engbersen e.a., 2010; Tonkens Kroese, 2009).

Werkzame bestanddelen: Burgers als gelijkwaardige partners beschouwen betekent een flinke cultuurverandering voor veel overheidsorganisaties. Want gelijkwaardigheid betekent niet overnemen maar samen doen, niet regelen maar faciliteren en niet in stukjes gemeentelijke dienstverlening maar integrale aanpak. Maar het betekent ook niet u vraagt wij draaien, maar op basis van argumenten en belangen met elkaar zoeken naar oplossingen. Essentieel is wederzijds vertrouwen.
Aanbevolen wordt om één vast contactambtenaar/ functionaris voor elk burgerinitiatief aan te wijzen. Blijf daarbij als professional op de achtergrond beschikbaar, en houd rekening met de ontwikkeling van vooral laag opgeleide bewoners. Bewoners willen vertrouwen en vertrouwd worden, vooral als zij de agenda van overheid uit helpen voeren. Beperk controle maar wees eerlijk: controle kan nooit weg. Aanbevolen wordt om als overheid de bureaucratische lasten over te nemen.

Meer informatie over bewonersparticipatie is te vinden in het themahoofdstuk Bewonersparticipatie.


Vertrouwen in de burger – WRR

http://www.wrr.nl/fileadmin/nl/publicaties/PDF-Rapporten/Vertrouwen_in_burgers.pdf