banier wijkengids 2

12.5 Speerpunten en voorwaarden van een goede aanpak


4 speerpunten

  • Concentratie van onderwijs- en andere voorzieningen
  • Woontransitie (aanpak leegstand, generatiebestendig bouwen) en opstellen realistische bouwplannen
  • Herinrichting openbare ruimte
  • Behoud van sociaal-economische vitaliteit


3 voorwaarden

Om een adequate aanpak voor bevolkingsdaling te realiseren zijn 3 voorwaarden cruciaal:

  • Tijdige lokale bewustwording
  • Duidelijke bestuurlijke rolverdeling en regionale bestuurskracht
  • Een effectieve bekostigingssystematiek



De ervaringen van een aantal bestuurders uit krimpgebieden zijn dat bestuurlijke en maatschappelijke partijen, voordat zij kunnen denken over oplossingen voor de gevolgen van bevolkingsdaling, eerst fundamenteel anders moeten gaan denken over krimp. De eerste reacties op bevolkingsdaling zijn vaak afwijzend. De relevantie en urgentie van de problemen worden in eerste instantie vaak betwijfeld. Zij hebben, voordat zij stappen konden zetten, eerst afscheid moeten nemen van hun paradigma van groei.
Dit leidende paradigma lag ten grondslag aan een groot deel van de grote bestuurlijke keuzes: over ruimtelijke en economische ontwikkeling, over voorzieningenbeleid, mobiliteits- en bereikbaarheidsvraagstukken en uitleg van nieuwe wijken en bedrijventerreinen. Na decennialange bevolkingsgroei vergt denken in bevolkingsdaling een enorme aanpassing in denken: een paradigmawisseling. Zoals een van de bestuurders in het artikel van van Boetzelaer aangeeft:
“Ik heb het wel echt als een denkomslag ervaren in 2006. Vooral toen ik die waslijst van bouwplannen zag naast de demografische prognoses. Ik realiseerde me toen wel dat dit een gigantische uitwerking heeft. Ik heb toen wel even een omslag gemaakt voordat ik echt besefte wat dat allemaal betekent, bijvoorbeeld voor de lokale voetbalclubs.”

Van krimp bewuste bestuurders zien de enorme mismatch tussen de plannen die in beweging zijn gezet en de demografische realiteit. En daarmee begint de opgave pas. Want het blijkt niet makkelijk anderen te overtuigen van de noodzaak om anders te gaan denken en plannen te veranderen. Immers, de gevolgen van bevolkingsdaling zijn niet altijd direct zichtbaar.

Voorwaarden voor een effectieve aanpak

  • Tijdige lokale bewustwording
    Hoe belangrijk de paradigmawisseling ook is, een gedeeld urgentiebesef bij alle partijen die met de gevolgen worden geconfronteerd en een rol hebben bij de aanpak, is essentieel.
  • Duidelijke bestuurlijke rolverdeling en regionale bestuurskracht
    De aard van de oplossingen voor de gevolgen van bevolkingsafname maakt samenwerking noodzakelijk tussen het Rijk, provincie en krimpregio’s, tussen gemeenten in krimpregio’s en tussen maatschappelijke en private partijen binnen gemeenten. Om de benodigde samenwerking en besluitvorming te realiseren is bestuurskracht nodig. Bestuurlijke drukte en een onduidelijke rolverdeling bemoeilijken een effectieve aanpak. Het is moeilijk aan de bevolking keuzes uit te leggen die niet direct voor de eigen gemeenschap voordelig lijken, maar juist wel de regio als geheel op termijn helpen. Voorkomen moet worden dat er ‘free-rider’ gedrag ontstaat waarbij de individuele gemeenten het belang van de inwoners van de eigen gemeente boven het regionale belang laten prevaleren en de aanpassingslast proberen af te wentelen op andere gemeenten.
  • Een effectieve bekostigingssystematiek
    Een derde basisvoorwaarde voor een adequate aanpak van de bevolkingsdaling heeft betrekking op de toereikendheid van de financiële middelen, een goed zicht op de financiële gevolgen en een redelijke verdeling over overheden en maatschappelijke partners van de bekostiging van de herstructurerings- en transformatieopgave. Bij het in kaart brengen van de financiële gevolgen van bevolkingsdaling dient goed onderscheid gemaakt te worden tussen de financiële gevolgen die samenhangen met de specifieke krimpopgave en de reguliere transitieopgave die ook een gebied met bevolkingsdaling op basis van de bestaande financiële kaders moet kunnen oplossen. Daarnaast is het van belang om bij de opgaven onderscheid te maken tussen de structurele opgave voor de lange termijn en de transitieopgave voor de korte termijn.

Op weg naar oplossingen

Een van de elementen van de paradigmawisseling is dat bevolkingsdaling niet kan worden opgelost. Het komt op gemeenten af en is onafwendbaar. Denken over oplossingen gaat over oplossingen voor de gevolgen van bevolkingsdaling.
Voordat we ingaan op de toegevoegde waarde die wijkenaanpak en aanpak van bevolkingsdaling voor elkaar hebben, is het goed beide ten opzichte van elkaar in perspectief te zetten.

Fase- en ruimtelijke verschillen

Wijkenaanpak en aanpak van de gevolgen van bevolkingsafname zitten in verschillende ontwikkelingsfasen. In de krimpgebieden zit men aan het begin van de uitvoeringsfase (in een aantal gevallen nog vooraf gegaan door de programmeringsfase); in de anticipeergebieden is men vaak nog in de fase van bewustwording en in een aantal gevallen in de fase van visie- en planvorming. In het geval van de wijken is er een brede ervaring met uitvoering opgebouwd. De opgaven voor de wijkenaanpak zijn inventariseren van de lessen, borgen van de resultaten en zorgen voor continuïteit.
In de wijkenaanpak was het oplossen van de leefbaarheidsproblemen in een groot aantal wijken een van de redenen om actie te ondernemen. Uitgangspunt was een bestaande situatie die aangepakt moest worden. Omdat de leefbaarheidssituatie het gevolg is van de concentratie een groot aantal verschillende oorzaken was een integrale aanpak nodig. Werk, scholing, (geestelijke) gezondheid, herstructurering woningvoorraad, veiligheid, overlastbestrijding; wijkenaanpak werkt vanuit verschillende aanvliegroutes aan verschillende problemen. De lessen die hieruit zijn getrokken gelden in een aantal gevallen voor de aanpak van leefbaarheidsproblemen die als gevolg van bevolkingsdaling gaan optreden.

De belangrijke vraag bij bevolkingsafname in de anticipeergebieden is hoe problemen met leefbaarheid worden voorkomen. In de krimpgebieden gaat het om de vraag welke strategie wordt gevolgd om de gevolgen van bevolkingsafname te begeleiden. Hierin is een aantal overeenkomsten te benoemen.