banier wijkengids 2

Wijkaanpak door de jaren heen

1. Vooraf
2. De wijkaanpak door de jaren heen

interessante publicaties

Burgerkracht in de wijk

Sociale wijkteams zijn een ‘lokalisering van de verzorgings-staat’. Ze kunnen een succes worden mits professionals en instituties zich laten leiden door de kracht van burgers en hun sociale netwerken.

Lees verder…


Burgers maken hun buurt

Veel burgers werken steeds vaker actief samen aan de kwaliteit van hun eigen buurt. Overheden juichen dit toe, maar worden daarbij wel met nieuwe vragen geconfronteerd. ‘Burgers maken hun buurt’ biedt een praktische handreiking voor professionals zoals wijkambtenaren en buurtopbouwwerkers.

Lees verder…




11.8 Wijkondernemingen


Wijkondernemingen zijn een verregaande vorm van bewonersinitiatief. Het fenomeen wijkonderneming is gebaseerd op de Development-trusts en community enterprises uit Engeland. Bewoners nemen daarbij zelf initiatief in hun woonomgeving en hebben het vervolgens ook voor het zeggen. Ze beheren hun eigen budgetten en streven naar financiële onafhankelijkheid. Ze zoeken de samenwerking op met andere organisaties en bedrijven. Eventuele winst zetten ze weer in voor de eigen buurt. Vaak hebben ze daarvoor bezit, overwegend in de vorm van (maatschappelijk) vastgoed. Met al hun activiteiten leveren zij een bijdrage aan de leefbaarheid van dorpen en wijken.


Resultaten van onderzoek naar Nederlandse wijkondernemingen zijn er (nog) niet. Onderzoeksinstituut OTB onderzoekt in de periode 2012-2014 ruim tien startende wijkondernemingen die deelnemen aan het experiment bewonersbedrijven van het Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken. Focus ligt zowel op de lessen die voor startende bewonersbedrijven te trekken zijn als de rol van de overheid en andere maatschappelijk instellingen. Daarnaast zal de meerwaarde (financieel, kwalitatief) van bewonersbedrijven worden onderzocht.


Er zijn nog geen harde cijfers over wijkondernemingen in Nederland bekend, het is voor Nederland namelijk een relatief nieuw fenomeen. Buurtondernemingen, bewonersbedrijven of dorpsbedrijven zijn gebruikte begrippen die staan voor ongeveer hetzelfde fenomeen: ondernemende bewoners die in hun buurt zélf het heft in handen nemen. In Engeland zijn zo’n 500 development trusts actief, waarvan sommige al zo’n 40 jaar bestaan. Het aantal wijkondernemingen groeit daar de laatste jaren snel.

Zover is het nog niet in Nederland, maar ook in Nederland is de beweging van bewoners die collectief in hun wijk of dorp initiatief nemen te zien. Dit kan zich uiten in veel verschillende vormen en varianten, variërend van  zorgcoöperaties tot beheer en exploitatie van dorpshuizen tot wijkondernemingen die zelf wind- of zonne-energie opwekken. Een ding is duidelijk: een blauwdruk van de wijkonderneming bestaat niet.
Nederlandse wijkondernemingen lijken in de praktijk wel gelijksoortige elementen te bevatten en vanuit eenzelfde perspectief te ontstaan als de development trusts. Veel wijkondernemingen in opstart willen de daadwerkelijke exploitatie (en zo nodig het eigendom) van publieke voorzieningen als club- en buurthuizen, speelplaatsen, sportvoorzieningen in handen krijgen van bewoners. Ook willen wijkondernemingen publieke diensten van de overheid overnemen of deze zelf aanvullen naar eigen wens, zoals onderhoud van publieke ruimtes, ophalen van vuil, geven van taalcursussen. Soms is het doel daarvan ook het creeren van banen in de wijk. Veel wijkondernemingen zijn gestart vanuit burgers die collectief goederen en diensten willen (co-)produceren. Denk daarbij aan energieproductie, het verbouwen van eigen groente, het inkopen van eigen zorg. Wijkondernemingen passen in een beweging van zichzelf organiserende burgers die in de gehele westerse wereld te zien is en met name na de crises veel aandacht krijgt en lijkt te groeien; burgers die alternatieve economische systemen ontwikkelen die veel meer gebaseerd zijn op lokale productie en het versterken van sociale cohesie op lokaal niveau. (o.a. Manuel Castells, http://www.aftermathproject.com/)  

Op papier zijn wijkondernemingen veelbelovend, maar de prille praktijk wijst uit dat het pad ernaartoe een zoektocht is. Vaak zijn wijkondernemingen namelijk actief op het gebied, waar de afgelopen decennia instituties als overheden, woningcorporaties en andere maatschappelijke instellingen het werk deden.
En zij vulden dat werk, zoals groenbeheer, zorg of welzijnswerk, vóór de bewoners in. Nu bewoners zélf het initiatief nemen, uitvoeren en het beheer doen, botst dat nog wel eens met de institutionele logica van overheden of maatschappelijke instellingen. Daarmee passen wijkondernemingen goed in de actuele discussie over de veranderende verhouding tussen burgers, overheid en maatschappelijke instellingen. Hoe vanuit deze laatste twee ruimte te geven aan wijkondernemingen is een zoektocht. De rol van de overheid en instellingen verschuift in deze situatie van zelf organiseren / uitvoeren naar meer dienstbaarheid aan de burger in de zin van ondersteunen, faciliteren, coachen en het uitdagen van bewoners om zaken zelf ter hand te nemen. Ook kan een belangrijke rol voor instellingen en overheden liggen in het ruimte geven door regels tijdelijk buiten werking te stellen of door het hervormen van knellende wetten of regels.
Ook blijkt uit de praktijk dat het vinden van een goed exploitative- of verdienmodel voor wijkondernemingen lasting is. [link met programma eocnomisch denken] Een veel genoemd vraagstuk bij wijkondernemingen is of de slaagkans voor wijkondernemingen in aandachtswijken gelijk is aan andere wijken met minder kwetsbare groepen bewoners. De rol van het ministerie van BZK in het experiment wijkonderneming is het randvoorwaardelijk, financieel en juridisch mogelijk maken van wijkondernemingen, opdat deze beweging ruimte krijgt om te groeien en maatschappelijk effect te bereiken. BZK ondersteunt daarvoor niet alleen het LSA, maar ook verschillende gemeenten waar lokale experimenten met wijkondernemingen plaatsvinden, zoals Alkmaar, Leeuwarden, Roosendaal, Breda, Enschede en Amersfoort. Daarnaast verzamelt en ontsluit het praktische financiële en juridische kennis voor bewonersgroepen die wijkondernemingen starten, bijvoorbeeld via de website www.wijkonderneming.nl

www.wijkonderneming.nl