banier wijkengids 2

10.6 De aanpak van woonoverlast


Aard en omvang:

woonoverlast bestaat uit: geluidsoverlast, drugs, intimidatie, bedreigingen, discriminatie, vernielingen, stank en geschreeuw van jongeren. Niet zelden leidt woonoverlast tot stress, lichamelijk letsel, zware mishandeling en doodslag. Te vaak reageren overheid (politie en gemeenten) en woningcorporaties niet op tijd of helemaal niet. Woonoverlast wordt afgedaan als een 'sociaal probleem tussen buren onderling' waar de burgerlijke rechter zich maar over moet buigen. Gemiddeld heeft 5% van de bewoners in Nederland 'vaak' overlast van omwonenden. In de grote steden is dat rond de 9%. Daarnaast geeft 22% aan 'soms' overlast te ervaren. In de grote steden ligt dat rond de 28%, zo blijkt uit de Integrale Veiligheidsmonitor 2011.


Oplossing:
 
een structurele ketenaanpak. Hierin werken gemeente, politie en woningcorporatie nauw samen. Zorginstellingen en buurtbemiddeling zijn belangrijke partners. Deze structurele aanpak van woonoverlast moet leiden tot het oplossen van meer woonoverlastsituaties en kenmerkt zich door de georganiseerde samenwerking en een escalatiemodel. De regierol (sturing en monitoring) ligt bij de gemeente, omdat het college van Burgemeester en Wethouders (BW) de zorg heeft voor de aanpak van zowel beginnende als ernstige of acute woonoverlast. Zie verder: het CCV dossier Woonoverlast, de handreiking Aanpak woonoverlast en verloedering en de brochure Helpen en Ingrijpen bij Woonoverlast.


Het gemeentebestuur is een belangrijke verbindende factor in het proces van het aanpakken van woonoverlast. Het college van burgemeester en wethouders schept de voorwaarden waaronder gemeenteambtenaren de aanpak uitvoeren. Het college draagt zorg voor consistentie in aanpak en beleid. Daarnaast heeft het college de belangrijke publieke taak om duidelijk uit te stralen naar bewoners en ambtenaren: woonoverlast wordt niet getolereerd.

De handreiking ‘Aanpak woonoverlast en verloedering’ en de brochure ‘Helpen en ingrijpen bij woonoverlast door psychisch kwetsbaren’ bieden gemeentebesturen en -ambtenaren en samenwerkingspartners praktische ondersteuning bij het aanpakken van woonoverlast. De handreiking is met name bruikbaar wanneer de overlastgever redelijk goed aanspreekbaar is op zijn gedrag. Dat is niet altijd het geval. De brochure biedt aanvullende middelen om overlast die wordt veroorzaakt door minder goed aanspreekbare mensen te voorkomen of aan te pakken.

Er staan gemeenten veel verschillende middelen ter beschikking om woonoverlast te voorkomen en aan te pakken. Het is van belang steeds die middelen te kiezen die bij de aard van de overlast passen en geen oneigenlijke of te zware middelen te gebruiken voor ‘lichtere’ vergrijpen. Veel overlastsituaties zijn op te lossen met niet-juridische middelen als mediation. Vaak is het echter handig om bij een niet-juridische aanpak niet te lang te wachten met het - tegelijkertijd – opstarten van een traject met juridische middelen.

De handreiking en de brochure zijn beide gebaseerd op jurisprudentie en op ervaringen uit de praktijk. Veel van die jurisprudentie en ervaringen zijn als voorbeelden opgenomen. Zij bieden een overzicht van het instrumentarium dat gemeenten en hun partners kunnen inzetten om woonoverlast aan te pakken. Zowel juridische als niet-juridische instrumenten worden toegelicht. Ze bevatten relevante wetsteksten, verwijzingen naar meer informatie, casussen en  modelbrieven voor bestuursrechtelijke stappen.

Maak een centraal meldpunt en spreek duidelijk af wat er gebeurt met klachten die elders binnenkomen
Een centraal meldpunt woonoverlast verzamelt alle klachten op één plaats, zodat die niet langer verspreid bij verschillende instanties binnenkomen. Een gemeente kan de regie nemen voor een centraal meldpunt waar iedereen terecht kan. Een combinatie van meldpunten is ook denkbaar: huurders dienen hun klachten in bij de eigen verhuurder, overige melders doen dat bij de gemeente. Een andere optie is dat een welzijnsorganisatie de regie in handen neemt voor bijvoorbeeld de opzet van een overlastnetwerk. In ieder geval moeten de betrokken instanties goed afstemmen wie het registratiesysteem opzet en wat ieders rol daarin is. Ook moet altijd duidelijk zijn waar degene waarover geklaagd wordt (de beklaagde) terecht kan.

Een voorbeeld hiervan is het Meld- en Steunpunt Woonoverlast Den Haag. Het heeft een ‘doorzetfunctie’: het is één centraal meldpunt waar bewoners overlast kunnen melden. Het meldpunt coördineert de afhandeling  van de meldingen door partners uit het netwerk, ziet toe op de voortgang van de behandeling en treedt op als adviseur en als aanjager in het proces.

Bescherming persoonsgegevens
Bij de aanpak van woonoverlast zijn veel verschillende partijen betrokken. Zij kunnen door samen te werken slagvaardiger en effectiever optreden. Samenwerken betekent meestal ook het delen van kennis en ervaringen rond overlastgevers.
Het uitwisselen van gegevens over mensen is door de Wet bescherming persoonsgegevens aan duidelijke regels gebonden. Convenanten kunne uitkomst bieden.

Niet-juridische middelen leiden vaak tot een bevredigende oplossing
Overlastsituaties kunnen vaak zonder inzet van juridische middelen opgelost worden. De regie hierover ligt primair bij de gemeente. Gemeenten kunnen middelen en systemen als buurtbemiddeling, een buurtregisseur of een bewonersvereniging stimuleren en faciliteren.

Een voorbeeld is ook de Eigen Kracht-conferentie. Mensen die hun problemen niet meer zelf kunnen oplossen omdat ze het overzicht kwijt zijn, kunnen met een Eigen Kracht-conferentie een oplossing zoeken. Op die conferentie maken alle betrokkenen zoals familie, buren of bekenden een plan voor de toekomst. De conferentie kan in het teken staan van een persoon, maar ook van een hele buurt en wordt bijvoorbeeld in het leven geroepen in het geval van overlast, dreigende uithuiszetting of huiselijk geweld. De conferentie wordt georganiseerd door een onafhankelijke Eigen Kracht-coördinator. 

Een heel scala van beproefde juridische middelen.
Wanneer de overlast niet goed op te lossen lijkt met alleen de inzet van niet-juridische middelen of de gebeurtenissen te ernstig zijn, zet dan, eventueel naast de niet-juridische middelen, een juridisch traject in. Wacht daar niet te lang mee: het in gang zetten van een juridisch traject geeft aan dat de zaak serieus genomen wordt. De praktijk leert dat het effect van dwang en drang de gang naar de rechter vaak niet nodig maakt.
Bekijk de situatie goed en bepaal welk instrument het ‘beste’ is om de overlast mee te aan te pakken: het makkelijkst, effectiefst, het best de belangen van degene die de overlast ondervindt dient en tegelijk in verhouding staat tot het vergrijp.
Gebruik de minder zware en zware mogelijkheden van de Woningwet, Huisvestingwet, WRO, bestemmingsplan, Wm, APV, Wet Victoria, Damocles, Opiumwet, Wet Victor,  Wet BOPZ, etc. om overlast te voorkomen en aan te pakken.

Overlastbestrijding en grondrechten
Er zijn diverse mogelijkheden om woonoverlast aan te pakken. Grondrechten spelen hierbij een rol, zodra er een inbreuk dreigt op de privélevenssfeer. Het recht op eerbiediging van het privéleven wordt zowel beschermd in artikel 10 Grondwet, als in artikel 8 Europees Verdrag van de rechten van de mens en fundamentele vrijheden (EVRM).

  • De Handreiking Aanpak woonoverlast en verloedering | Brochure | Rijksoverheid.nl reikt juridische en niet-juridische instrumenten aan waarmee gemeenten en hun partners verloedering en overlast kunnen voorkomen of stoppen. En veel voorbeelden en voorbeeldmateriaal.
  • De brochure 'Helpen en ingrijpen bij woonoverlast door psychisch kwetsbaren' | Brochure | Rijksoverheid.nl biedt gemeenten en hun samenwerkingspartners een overzicht van aanvullende middelen om overlast die wordt veroorzaakt door minder goed aanspreekbare mensen te voorkomen of aan te pakken. De meeste psychisch kwetsbare mensen die overlast veroorzaken zijn al in beeld bij de zorg. Professionals uit de zorg hebben kennis over hulpverlening in huis en organiseren de benodigde zorg, die er bij voorkeur op gericht is cliënt de regie over zijn leven te laten (her)nemen. Het is daarbij raadzaam dat zij bij hun contact met cliënten ook oog hebben voor de buurt en te onderzoeken of hun cliënt misschien overlast veroorzaakt. Het veroorzaken van overlast kan nare gevolgen hebben en een probleem op zich worden. In het uiterste geval kan het gebeuren dat mensen als gevolg van overlast  hun huis verliezen. Om dat zoveel mogelijk te helpen voorkomen is het goed wanneer men ook vanuit de zorg alert is op overlastsituaties en men in voorkomende gevallen samenwerking zoekt met de gemeente of andere partners die van belang zijn. Bij overlast behoren gemeente, politie, OM, corporaties en zorg nauw samen te werken om de passende zorg te regelen en de overlast te beëindigen. Daar zijn zowel de overlastgever als de omwonenden bij gebaat.
  • Voor meer voorbeelden van aanpakken in de praktijk, tips en aanvullende informatie zie Het CCV (Centrum Criminaliteits-preventie en Veiligheid): 
    www.hetccv.nl  
    en Het Landelijk Platform Woonoverlast:
    www.platformwoonoverlast.nl
  • Voor juridische achtergronden zie bijvoorbeeld Het COOV, een onderzoeksinstituut binnen de Rijksuniversiteit Groningen waar multidisciplinair onderzoek wordt gedaan naar Veiligheid en Openbare Orde: Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid.

In zo’n tiental gemeenten is gestart met de integrale aanpak van woonoverlast. Rotterdam, Deventer, Capelle aan den IJssel, Geldorp, Den Haag en Amsterdam zijn voorbeelden van gemeenten die gekozen hebben om de regie te nemen en een gezamenlijke aanpak met de partners te realiseren. Andere gemeenten zijn bezig met de voorbereidingen voor een dergelijke aanpak.

  • In het Landelijk Platform Woonoverlast zijn praktijkwerkers actief vanuit de verschillende  organisaties, zoals gemeenten, woningcorporaties, politie, GGD, buurtbemiddelaars, bewonersorganisaties, Vereniging van Eigenaren en alle andere betrokkenen in het bestrijden van woonoverlast. Aanmelden voor het platform kan via de website van het landelijk platform www.platformwoonoverlast.nl
  • Voorbeelden van Actieplannen en convenanten gegevensuitwisseling zijn te vinden op www.platformwoonoverlast.nl. Er zijn dossiers over de Aanpak, Bemiddeling, Handhaven, Zorgbehoevende, Discriminatie. Deze dossiers worden bijgehouden aan de hand van de ervaringen die worden opgedaan in de praktijk.