Ecologie van de Stedelijke Vernieuwing

Charlois aan het water: learning by doing


Het begon allemaal vier jaar geleden, met de leegstaande vuilverbrander aan de Maashaven. Er gingen geruchten dat de toenmalige eigenaar het gebouw wilde slopen. Dat zo’n iconisch gebouw – ‘de kathedraal van zuid’ – uit het ruimtelijke beeld zou verdwijnen, stuitte bewoners van Oud-Charlois tegen de borst. Zij vroegen lokale ontwerpers om mee te denken of het gebouw een nieuwe bestemming kon krijgen. Daarmee werd het project Charlois aan het Water geboren, een samenwerking tussen de initiatiefnemers Vitibuck Architects, het Rotterdams Wijktheater, G-Routes en de bewoners en bedrijven langs de kade. Samen ontwikkelen zij het kadegebied tot een aantrekkelijke publieke ruimte. Arzu Ayikgezmez van Vitibuck Architects, mede-initiator van de stichting Charlois aan het Water, vertelt over hun aanpak.

“Toen de bewoners bij ons kwamen met hun vraag over de vuilverbrander, werd in de eerste gesprekken vrij snel duidelijk dat de vraag niet alleen om het gebouw ging. Dus onze aanpak was grootschaliger. En het antwoord was: kijk naar de hele kade en zoek de verbinding met de wijk en de stad! Het was een vergeten stuk stad. Mensen met een hond kwamen er nog wel eens, maar verder gebeurde er niets. Afgesloten door hekken, leegstaande panden, echt een plek waar je niet wilt komen. Ook veiligheid was een issue. Dat verhelp je niet als je alleen een gebouw aanpakt; je moet het hele gebied aanpakken en vooral mensen meenemen om de potentie van de kade te laten zien.”

Potentie van plek

“Het kadegebied heeft veel ruimtelijke, sociale en economische potentie. De buurten eromheen zijn compact, met weinig ruimte en weinig groen. Er wonen veel mensen die niet de mogelijkheid hebben om een weekend weg of op vakantie te gaan. Kinderen komen de wijk niet uit. Als we de kade bij de wijken weten te trekken, krijgen de bewoners toegang tot ruimte, water en lucht. Recreatie speelt nu helemaal niet in de wijk, maar is aan een goed ontwikkelde kade wel mogelijk. Daarnaast kan de kade de verbinding vormen met de stad, met Katendrecht en het centrum. Verder is de bevolking van Rotterdam Zuid vrij jong. De bedrijven en binnenvaartschippers in het gebied zijn een potentiële bron van werkgelegenheid. Laat ze kennis met elkaar maken.”

Geïnteresseerden en betrokken bewoners

“Mensen in Charlois zijn geïnteresseerd in de kade, zo bleek uit interviews en een publiek debat. Ze willen bij het water komen, ze willen een plek waar het fijn toeven is en waar je kunt recreëren. En ze zijn bereid om daar iets voor te doen. Dus zijn we activiteiten gaan organiseren rond de iconische gebouwen langs de kade. Theater programmeren in een leegstaande loods. Een open dag in de vuilverbrander. Workshops. Alles onder enorme belangstelling. Die belangstelling was voor ons de aanleiding om een stap verder te gaan en – binnen het programma van Platform31 – bestaande initiatieven te onderzoeken, te koppelen en nieuwe te stimuleren. We wilden de energie van de initiatieven gebruiken om kennis en mensen naar het gebied te brengen en op deze manier de stedelijke vernieuwing langs de kade op gang te brengen.”

Een podium om belangen af te stemmen

“Veel verschillende partijen brengen ook veel verschillende behoeftes en belangen met zich mee. Het simpele ‘je hebt bewoners enerzijds en je hebt het beleid anderzijds’ gaat hier niet op. Zo heeft het bestuur van de stad Rotterdam andere belangen dan de deelgemeente of de wijk. Daarnaast spelen de ondernemers een cruciale rol. Zonder hen krijg je niets voor elkaar, alleen al omdat zij vaak langlopende erfpachtconstructies hebben. En dan heb je in dit specifieke gebied nog te maken met het Havenbedrijf en de binnenvaartschippers. Belangen kunnen soms loodrecht tegenover elkaar staan. Die kloof kunnen wij niet per se dichten, maar we kunnen wel een podium bieden voor de verschillende partijen om hun wensen naar elkaar uit te spreken. Zo wilden de bewoners graag een brug. Daar ging de meelfabriek, die afhankelijk is van het water voor transport, dwars voor liggen. Dat krijg je niet bij elkaar. Maar we kunnen natuurlijk wel kijken wat de mogelijkheden van een pontje zijn. We hebben daar een dagje mee geëxperimenteerd, onder grote belangstelling van bewoners.

Recreatie en horeca zijn wel een gedeeld belang. De directeur van de meelfabriek wil graag zijn bezoek op een goede lunch kunnen trakteren. Bewoners willen groen en een tentje waar je iets kan drinken terwijl je kinderen veilig kunnen spelen. De kookinitiatieven uit de wijk kunnen daar een belangrijke rol in spelen.

Verder is vergroening van de kade zowel vanuit de stad als vanuit de wijk een gezamenlijk doel. De gemeente heeft het ‘Balkon aan de Maas’ aangelegd: een parkje voor de wijk op een plaats waar eerst een tankstation lag.”

Sociale acties, ruimtelijke vernieuwing

“Wij zijn ruimtelijk ontwerpers. Wij denken dat ruimtelijke ingrepen pas dan succesvol zijn als ze ook sociaal en economisch gedragen worden. Gebiedsontwikkeling nieuwe stijl gaat dan ook om meer dan alleen ruimtelijke aspecten. Programmering en draagvlak bij bewoners is cruciaal. Met ons werk delen we speldenprikken uit om ruimtelijke vernieuwing te stimuleren; dat is ons doel. Een voorbeeld. Wij zien: de dijk werkt als ruimtelijke barrière. Hoe kunnen we deze barrière slechten? Met een recreatief gebruik van het dijklichaam door middel van een wandelpad bijvoorbeeld. Maar als we dat aanvragen bij de gemeente of het waterschap is het nog maar de vraag of zij hier open voor staan. Wat hebben wij gedaan? Wij hebben schapen op de dijk laten grazen en schoolkinderen en bewoners geïnformeerd over de herder en zijn kudde. Zo breng je een stuk natuurbeleving de stad in. En nu komen er vragen van bewoners: wanneer komen de schapen weer? En wanneer komen er bankjes op de dijk ? Dán wordt een pad wel bespreekbaar.”

En nu: wortelen!

“Het vernieuwende van onze aanpak is dat wij onderzoek en actie met elkaar verbinden. Het is echt learning by doing. Zo zijn we er bijvoorbeeld achter gekomen dat ons plan om alle initiatieven in een statische kaart te vatten niet haalbaar was. Wel hebben we kennis opgedaan door de inventarisatie en zijn er nieuwe samenwerkingen ontstaan. We hebben ontdekt dat het een heel effectieve strategie is om te blijven programmeren. Onderzoek waarin je een instrument introduceert met de bedoeling dat de bewoners het overnemen, werkt hier niet. Aanwezigheid en continuïteit zijn hier cruciaal.

Natuurlijk zijn wij pioniers en moet wat we doen wortel schieten om te beklijven. Daarom zijn we ook fysiek in het gebied gaan zitten, in het leegstaande kantinegebouwtje van de vuilverbrander. Wij hebben het getransformeerd in een uitnodigende ontmoetingsplek – het Paviljoen …aan het Water.

In de winter is het paviljoen een productieruimte voor een artists in residence, die bezig zijn met de ontwikkeling van de Maashaven en de aangrenzende wijken. Tevens dient het als platform voor initiatieven uit de wijk, waar bewoners elkaar ontmoeten en ideeën delen.

In de zomer biedt het paviljoen lekker en betaalbaar eten, gekookt door de kookinitiatieven uit de wijk. Tegelijk is het terras aan de Maashaven een prachtige ontmoetingsplek voor bewoners en ondernemers uit Charlois met zicht op de Rotterdamse skyline.

Met het paviljoen hebben we fysieke continuïteit gecreëerd, maar ook een verdienmodel.

Voor het komende seizoen gaan we samen met tuinmannen- en vrouwen uit Charlois en studenten van de Hogeschool Rotterdam voor verdere vergroening van de kade zorgen; een tuin bij het paviljoen, groen tussen wijk en water. En dan stevig wortelen!

Charlois aan het Water: Rotterdam


Doel: Het ontwikkelen van nieuwe stedelijke strategieën voor (tijdelijk) hergebruik van binnenstedelijke ondergewaardeerde locaties, waarin gebiedsgericht naar de potenties van een plek op ruimtelijk, economisch en sociaal-maatschappelijk vlak wordt gekeken en verschillende belangen (o.a. bewoners, politiek, stakeholders) worden geïntegreerd.

Beschrijving: De Rotterdamse wijk Charlois wordt omringd door havenbekkens maar heeft nauwelijks meer binding met het water. Om nieuwe vormen van gebiedsontwikkeling mogelijk te maken, te testen en te stimuleren stelt Charlois aan het Water een ‘levendige initiatievenkaart’ op. En brengt ze dankzij publieksactiviteiten, expertmeetings en onderzoek allerlei initiatieven en initiatiefnemers in kaart. De bereidheid en gedrevenheid bij bewoners en ondernemers om iets bij te dragen vormt een integraal onderdeel van het proces. Het is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle gebiedsontwikkeling die bijdraagt aan een duurzame verbinding tussen wijk en haven.

Initiatiefnemers: Vitibuck Architects in samenwerking met Rotterdams Wijktheater, G-Routes en Stedelinks 010

Partners: bewoners(organisaties) Tarwewijk en Oud-Charlois, basisscholen Tarwewijk, ondernemers Maashaven ZZ en uit de wijken,Veldacademie, Woonstad, Gemeente Rotterdam en Havenbedrijf Rotterdam

http://charloisaanhetwater.nl/