Contact

Metabolic
Gerard Roemers
gerardroemers@metabolic.nl

Projectpartners
BartelsVedder – Constructieadvies
De Regie – Advies CPO en overeenkomsten
Diemer Notariaat – Advies erfpachtovereenkomst en hypotheek
Gemeente Amsterdam – Projectmanagement
Grid-Friends – Ontwikkeling smart grid
Hekkelman – Notaris woonvereniging
Horlings – Belastingadviseur
Cor Goudriaan – Juridisch advies huurrecht
LBP Sight – Geluidsadvies
Orange Clover – Juridisch advies
Esther Roos – Begeleiding bouw steiger en installaties
RVO Nederland – Experimentregeling lokale energie
SBR Curnet – Advies Particulier Opdrachtgeverschap
SEV – Advies CPO
Space&Matter – Stedenbouwkundig ontwerp en steigerontwerp
Spectral Utilities – Advies energieproject
Stijl Advocaten – Juridisch advies
Tree Delft – Installatie-advies
Triodos – Verstrekking hypotheken
Vermande Consult – Advies bouwregelgeving
Waterloft – Projectmanagement, planning, financieel advies
Waternet – Partner Zwart water pilot

Download

Platform31 bundelt de praktijkvoorbeelden in een overzichtelijke publicatie:

Praktijkvoorbeelden van circulair bouwen/slopen/renoveren

(Pdf, 2,2 MB)

Ontwikkeling drijvende circulaire woonbuurt Schoonschip

Stichting Schoonschip wil de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa realiseren in de wijk Buiksloterham in Amsterdam-Noord. Het gaat om woonruimte voor 46 huishoudens en een collectieve ruimte voor ontmoeting en educatie. Schoonschip wordt van 2017 tot 2019 gebouwd. Metabolic heeft het duurzaamheidsmasterplan voor het project opgesteld en samen met bewoners nagedacht over materialen en duurzame technologie op het gebied van sanitatie en energie.

Het ontstaan van Schoonschip

In 2008 interviewt programmamaker Marjan de Blok Pauline Westendorp, toenmalig beheerder van de autarkische geWoonboot, en raakt zeer geïnspireerd door deze vorm van zelfvoorzienend leven op het water. Acht jaar later, in de zomer van 2016, worden de aanvragen voor de omgevingsvergunning voor de 46 + 1 woningen en de gezamenlijke steiger ingediend voor de drijvende woonbuurt Schoonschip in Buiksloterham, Amsterdam-Noord. In die acht jaar is Schoonschip uitgegroeid tot een community van meer dan honderd bewoners die vol overgave wellicht de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa ontwikkelen. Na de zomer van dit jaar start de bouw.

De buurt komt tot stand via collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO). Bewoners hebben gezamenlijk ambities en kaders geformuleerd. Daarbinnen geldt ontwerpvrijheid voor bewoners en architecten. Diverse professionele partijen ondersteunen de bewoners. Metabolic stelde voor Schoonschip het duurzaamheid masterplan op.

Een integrale visie op circulariteit

De initiatiefnemers van Schoonschip willen koploper zijn op het gebied van duurzaamheid en de nieuwste technieken en oplossingen nastreven. De natuurlijke systemen van de aarde staan immers onder druk en daarmee de biodiversiteit en leefbaarheid van onze planeet. We moeten anders met die natuurlijke systemen omgaan om het tij te keren, is eveneens de stellige overtuiging van Metabolic.

Metabolic heeft een brede visie op circulariteit. Circulair ontwikkelen wordt vaak gerelateerd aan materialen, maar voor Metabolic gaat circulariteit om duurzame systemen op alle niveaus en in alle facetten. En voor de gehele levenscyclus van producten. Zo is bij een woning de milieudruk veel groter tijdens de exploitatiefase dan tijdens de constructiefase. Met slimme oplossingen voor het gebruik van de woning genereer je dus meer impact. Metabolic kijkt door een zeer sterke duurzaamheidsbril naar het ontwikkelproces van de woningen, de exploitatie en de losmaakbaarheid of afbreekbaarheid.

Het duurzaamheidsplan dat Metabolic voor Schoonschip ontwikkelde stelt doelen op negen gebieden: energie, water, materialen, ecosystemen en biodiversiteit, circulariteit en smart, economisch en financieel, gezondheid en welzijn, sociaal en governance, voeding en voedingsstoffen. De hoge duurzaamheidsdoelstellingen op elk gebied zijn vertaald in kavelpaspoorten voor de drijvende woningen met voor elke kavel specifieke en zeer gedetailleerde technische en energetische adviezen om de doelstellingen te behalen. Bijvoorbeeld wat op de kavel de beste positie voor de woning is met het oog op zonne-energie, hitteverlies, openingen, et cetera. Kavels met een betere zonligging hebben hogere ambities op dit vlak. Het is aan de architecten om deze adviezen te implementeren in de woningontwerpen. Alle overkoepelende doelstellingen zijn in elk geval behaald.

De milieuprestaties van Schoonschip op een rijtje:

  • De waterwoningen zijn zeer goed geïsoleerd (EPC = maximaal 0) en worden niet aangesloten op het aardgasnet.
  • Voor de verwarming zorgen warmtepompen die warmte aan het water van het kanaal onttrekken en er wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van passieve zonnewarmte.
  • Het tapwater wordt verwarmd met behulp van zonneboilers en warmtepompen; alle douches zijn voorzien van een installatie om warmte terug te winnen (WTW).
  • We wekken onze eigen elektriciteit op met fotovoltaïsche zonnepanelen. Elke woning heeft een grote accu waarin tijdelijke overschotten kunnen worden opgeslagen.
  • Alle woningen zijn aangesloten op een gezamenlijk smartgrid. Dit grid stelt ons in staat elektriciteit onderling slim uit te wisselen. Met 46 huishoudens krijgen we slechts één aansluiting aan het landelijke energienet.
  • Er komt een gescheiden stroom voor de afvoer van grijs water (uit vaatwasser, wasmachine) en zwart water (uit toilet). In een pilot in samenwerking met Waternet wordt het zwarte water op termijn afgevoerd naar een bioraffinaderij, om het te vergisten en om te zetten in energie.
  • Alle woningen krijgen een groen dak dat minimaal een derde van het dakoppervlak moet beslaan.

Enkele voorbeelden van circulair systeemdenken in Schoonschip

Innovatieve watersystemen

Watersystemen zijn een belangrijk element in een woning en dus een wezenlijk onderdeel om milieuwinst te behalen. Normaal gesproken komt al het afvalwater van een woning uiteindelijk uit op dezelfde leiding, terwijl niet alle watersystemen dezelfde mate van verwarming en vervuiling ondergaan. In Schoonschip voeren bewoners en Metabolic in samenwerking met Waternet een pilot uit met gescheiden afvalwaterstromen. Schoner water wordt waar mogelijk hergebruikt. Bijvoorbeeld met een douche die het douchewater zelf tijdens het douchen laat rondcirculeren. Verwarmen van douchewater kost namelijk veel energie, terwijl het water tijdens het douchen maar weinig warmte verliest. Er is dus maar een klein beetje extra verhitting nodig om ditzelfde water opnieuw op een aangename temperatuur te brengen (en hele goede filters). Douchen zonder schuldgevoel! Ook waterbesparing staat hoog op de agenda. De vaatwasser en het toilet gebruiken regenwater. Door het gebruik van een vacuümpomp is het watergebruik in het toilet minimaal. Het weinige toiletwater dat resteert gaat naar een bioraffinaderij, om het te vergisten en om te zetten in energie.

Dergelijke toepassingen zijn wel spannend, omdat het nieuw is en nog onbekend in Nederland. En onbekend maakt onbemind. Bewoners en collega’s van Metabolic zijn naar Zweden gegaan om de douches zelf uit te testen. Als dit soort producten vaker geïntegreerd zouden worden in nieuwe woningen neemt de terughoudendheid af en maken we grotere stappen.

Micro smart grid

Op het gebied van energie is voor Schoonschip een uniek micro smart grid ontwikkeld (visie en idee door Metabolic als onderdeel van het duurzaamheid masterplan, ontwerp en realisatie door Spectral). Energie wordt hoofdzakelijk opgewekt met fotovoltaïsche zonnepanelen. Waar mogelijk wordt ook in de woning energie opgewekt. Alle woningen hebben een grote accu waarin energie-overschotten kunnen worden opgeslagen. De bewoners van Schoonschip willen als energiecoöperatie ook onderling energie gaan verhandelen. Het micro smart grid moet dit met slimme meters, energieopslag en energie-uitwisseling faciliteren.

Een bekende hobbel in Nederland op energiegebied is het feit dat je per woning een vast bedrag voor aansluitkosten op het energienet moet betalen, ongeacht de wijze en mate van gebruik. Schoonschip krijgt echter een micro smart grid met slechts één aansluiting op het net voor alle woningen. Daarachter ligt een systeem waaraan alle zonnepanelen van de individuele woningen gekoppeld zijn en het energiegebruik per woning te registeren valt.

Deze aanpak is mogelijk door de experimenteerregeling. Bij wijze van uitzondering mag worden volstaan met één aansluiting door een privaat bedrijf in plaats van 47 aansluitingen. Met het enorme kostenvoordeel dat dit bewoners oplevert zijn de batterijen voor energieopslag in de woningen gefinancierd. Het business model voor energie rust dus op de uitzondering van één aansluiting. De hoop is dat over tien jaar wet- en regelgeving dusdanig is aangepast dat dit soort duurzame oplossingen standaard mogelijk zijn. Zo niet, moet Schoonschip overgaan op plan B. Metabolic benadrukt dat de juridische hobbels op de energiemarkt aandacht behoeven om stappen te maken en duurzame mogelijkheden die al bestaan grootschalig door te voeren. En energiebedrijven moeten hard blijven zoeken naar nieuwe business modellen en hoge ambities nastreven in nieuwe projectontwikkelingen.

De aankomende drie jaar zal Grid-Friends, een consortium van een groep wetenschappers, dankzij een Europese R&D subsidie de algoritmes van het micro smart grid van Schoonschip monitoren en analyseren op optimalisatie ten behoeve van een succesvolle bredere toepassing.

Circulair ontwerp

Op het gebied van architectuur en bouwen heeft Metabolic richtlijnen opgesteld voor materiaalkeuze en demontage. Het is wederom aan de architecten om deze richtlijnen te implementeren, want voor hen is de materie gemakkelijker te begrijpen dan voor de opdrachtgever-bewoners.

Ten aanzien van materiaalgebruik kijkt Metabolic verder dan (de samenstelling van) het materiaal zelf: ook naar de grondstoffen en de winning daarvan, hoe het materiaal wordt vervaardigd en of daarbij giftige stoffen gebruikt worden, welke stoffen vrijkomen bij brand, et cetera. Door die bril bekeken is het productieproces van pur bijvoorbeeld zeer milieuonvriendelijk. Mica is een mineraal dat veel wordt gebruikt voor tegels, maar het winningsproces gaat gepaard met kinderarbeid. Dit zijn redenen om deze materialen te weren als bouwmateriaal. In een materialenboek heeft Metabolic alle mogelijke bouw- en afwerkmaterialen gelabeld met code rood, oranje of groen. Rood zijn de materialen die je absoluut wilt mijden. Oranje: liever niet, maar als het echt moet dan zo weinig mogelijk… Groen zijn verantwoorde materialen. Overigens bewijst het materialenboek ook dat groene materialen zeker niet in alle gevallen duurder zijn dan oranje of rode materialen.

Het materialenboek werkt in de context van CPO wel lastig. Bewoners willen namelijk weten waarom bepaalde materialen rood of oranje gecodeerd zijn. In sommige gevallen heb je met een rood materiaal immers de helft nodig ten opzichte van een groen materiaal. Het kost bijgevolg erg veel tijd om alle individuele opdrachtgevers mee te nemen in de achterliggende onderzoeken en argumentatie, en alle vragen van individuele opdrachtgevers hierover te beantwoorden. Een ander lastig aspect is dat het onmogelijk is om alle potentiële bouwmaterialen te beoordelen. Je kunt bewoners de manier van beoordelen wel toelichten, maar de uiteindelijke materialenlijst bevat alleen de meest gebruikelijke opties.

Uiteindelijk ontstond er ook een discussie over de oranje lijst. Bewoners zeiden: een materiaal is goed of niet. Half goed moet geen optie zijn. Daarop is een materialencommissie opgericht die op basis van de aanbevelingen van Metabolic de definitieve beslissingen nam.

Selectie van uitvoerders

Alles bij elkaar opgeteld zijn de duurzaamheidsambities zeer hoogstaand en vooruitstrevend. En sommige van de gewenste technieken zijn nieuw of onbekend op de Nederlandse markt. Dit maakte het lastig om voor een goede prijs aannemers te selecteren. Uiteindelijk zijn er twee aannemers geselecteerd voor een R&D-traject vanaf september 2015 dat in samenwerking met SBRCURnet is opgezet. Doel van het R&D-traject was om met de aannemers en andere betrokken partijen de exacte opgave van de bouw van de waterwoningen van Schoonschip zo goed mogelijk inzichtelijk te krijgen. Het R&D-traject is succesvol verlopen, maar aan het einde van het traject wilden bewoners toch keuze hebben uit meer dan deze twee aannemers en zijn alsnog door individuele huishoudens eigen aannemers betrokken. Dat maakte het proces weer ingewikkeld.

Opschaling?

Schoonschip is een prachtig project met zeer enthousiaste en bevlogen bewoners. Het moge duidelijk zijn dat het ambitieniveau van Schoonschip hoog is. Voor de meeste duurzaamheidsambities van Schoonschip geldt dat deze op basis van juridische gronden ook gehaald moeten worden. Ze waren onderdeel van de tender. In hoeverre een aantal vrijwillige doelstellingen binnen het project, met name rondom materialen en ontwerp voor demontage, uiteindelijk behaald zal worden, valt nog te bezien. Dit is ook afhankelijk van het uiteindelijke bouwproces.

Voorfinanciering is hoe dan ook nog een aandachtspunt. Bij hoogstaande duurzame/circulaire ambities hoort een ander verdienmodel. Investeringen zijn hoger aan de voorkant, maar verdienen zichzelf gedurende de exploitatie snel terug. Vaak leveren vooruitstrevende duurzame innovaties na vijf jaar al geld op. Het is dan ook belangrijk om de financiële kosten en baten van dergelijke interventies helder uiteen te zetten voor bewoners en financiers.

Het kost sowieso veel tijd om op alle negen gebieden de optimale duurzame oplossing te vinden. Omdat het CPO is, waar bewoners de vrijheid hebben om naar eigen smaak hun huis te ontwikkelen, vindt die exercitie ook nog eens op detailniveau voor elk huis plaats. En is er veel tijd en energie in individueel overleg gaan zitten. Als die proceskosten in de technische uitwerking hadden kunnen zitten, had binnen het project misschien nog meer bereikt kunnen worden. Efficiënter zou misschien zijn om individuele huishoudens in een CPO met zo’n hoog ambitieniveau te helpen met vooraf uitgedachte duurzame modules op basis waarvan bewoners zelf hun huis kunnen samenstellen en ontwerpen (‘mix & match’). Één professionele ontwikkelaar overziet dan wel het ontwikkelproces en de realisatie. Daarnaast zou het goed zijn alle nieuwe kennis en richtlijnen op het gebied van duurzaam bouwen te delen en het CPO’s daarmee gemakkelijker te maken.

Dit project laat tegelijkertijd ook zien dat er al heel veel mogelijk is. De technieken zijn er. De brede toepassing ontbreekt echter nog. Opdrachtgevers en aannemers zijn angstig voor ‘nieuw’ en eventuele risico’s bij het onbekende. Die risico’s worden doorgeprijsd, waardoor hoogstaande duurzame/circulaire oplossingen nog (te) duur zijn. Door meer te doen neemt kennis toe en nemen kosten af.

Overheden kunnen de versnelling een handje helpen door bij nieuwbouw en transformatie hogere ambities te eisen. Interessant in dat kader zijn bijvoorbeeld een drietal lopende pilots vanuit de gemeente Amsterdam voor circulaire gronduitgifte bij de ontwikkellocaties Centrumeiland, Zuidas en Buiksloterham. Amsterdam wil onder meer de bouw van nieuwe woningen op deze locaties tenderen vanuit een circulaire benadering. (Metabolic heeft een beoordelingsraamwerk ontwikkeld voor het meten van circulariteit bij gronduitgifte, met een handleiding voor de praktische integratie in aanbestedingsprocessen. Lessen worden t.z.t. gedeeld.)

Grote ontwikkelende bouwbedrijven kunnen die hogere ambities ook stellen. Zij hebben in principe de ontwikkelmassa en de middelen om nieuwe toepassingen te implementeren en evalueren. Met die kennis kan de hele markt vervolgens weer stappen maken. Die stappen worden gelukkig ook steeds vaker gemaakt!

Over Metabolic

Metabolic is een consultancybedrijf en venture ontwikkelaar die systeemdenken inzet om grote uitdagingen op het gebied van duurzaamheid aan te pakken. Onze overkoepelende missie is het transformeren van de economie naar een fundamenteel duurzame – en circulaire – staat. De collega’s van Metabolic bieden strategisch advies en software tools, zijn echte data crunchers, ontwikkelen nieuwe technologieën, werken aan pilotprojecten en schalen innovaties op.

circulaire-economie
space & matter
Foto: Space&Matter