Leefbaarheid onder druk

Eind 2016 onderzoekt Platform31 de staat van de leefbaarheid in wijken die de afgelopen decennia als kwetsbaar of problematisch zijn aangemerkt, met behulp van de Leefbaarometer. Het rapport Kwetsbare wijken in beeld (2017) laat zien dat de leefbaarheid in veel wijken, conform de landelijke trend, sinds 2002 langzaam maar gestaag verbeterde. Maar vanaf 2012 stokt de stijgende lijn bij het merendeel van deze wijken, in tegenstelling tot de rest van Nederland. Voor meer dan de helft van de bewoners van wijken die de afgelopen vijftien jaar in beeld waren als aandachts-, probleem-, of prioriteitswijk, was de verbetering in 2014 weer verleden tijd. Wat in wijken die een terugval vertonen vooral niet goed lijkt te gaan, is de ontwikkeling van overlast en criminaliteit. Ook een incourante woningvoorraad maakt een wijk kwetsbaar voor verval.

Kwetsbare wijken in beeld

Verdiepende interviews met beleidsmakers en uitvoerende professionals in twaalf stadswijken laten zien dat in veel wijken bevolkingsgroepen uiteengroeien door verschillen in inkomen, opleiding, etniciteit en participatie op de arbeidsmarkt. De scheiding van wonen en zorg, de extramuralisering (instroom van cliënten uit de maatschappelijke opvang en de ggz) en de toewijzing van woningen aan statushouders, treffen kwetsbare wijken relatief sterk. In de onderzochte wijken is de fysieke vernieuwing vrijwel volledig stilgevallen. Corporaties – destijds de belangrijkste investeerder in de aandachtswijken – renoveren nog op kleine schaal sociale huurwoningen, maar bedienen geen middengroepen meer. Marktpartijen investeren nauwelijks in deze wijken. Het gevolg is dat differentiatie, het werken aan gemengde wijken, onder druk staat. Door toenemende concentraties van kwetsbare huishoudens groeit de druk op de sociale infrastructuur, terwijl verschillende buurtcentra zijn gesloten wegens bezuinigingen. De drie grote decentralisaties in het sociale domein zijn op lokaal niveau nog niet overal goed ingeregeld.

Zowel bij gemeenten als bij corporaties en instellingen, vonden tijdens de crisis reorganisaties en bezuinigingen plaats om te anticiperen op de nieuwe, gedecentraliseerde realiteit. Daardoor verloren veel gemeenten – bedoeld of onbedoeld – hun kwetsbare wijken uit het oog. Gebiedsgerichte teams werden afgeschaald en visievorming kwam tot stilstand. De corporatiesector trok zich terug uit het domein van leefbaarheid omdat de nieuwe Woningwet beperking oplegde. Lokaal opgebouwde kennis, samenwerkingsverbanden en uitvoeringspraktijken erodeerden. De buurt blijft echter het schaalniveau waar hardnekkige problemen in de sfeer van leefbaarheid en veiligheid zich manifesteren, zeker in gebieden met verhoudingsgewijs veel goedkope woningen. Het onderzoek maakt duidelijk dat de grenzen van het incasseringsvermogen van wijken in zicht komen, wanneer concentraties van kansarme groepen verder toenemen. Het leefklimaat in kwetsbare wijken vraagt daarom doorlopend om beleidsaandacht.