Armoede en Schulden - kennisdossier

Contact

Helga Koper

Helga Koper

Programmamanager

06 35 11 58 14


deel deze pagina via:


Toelatingseisen aan schuldhulpverlening


1. Wat maakt het dossier actueel?

In de afgelopen jaren zijn veel gemeenten uitsluitingsgronden gaan hanteren in de toeleiding naar een schuldregeling. Voorbeelden van veel gehanteerde uitsluitingsgronden zijn: het niet betalen van de vaste lasten in de afgelopen (drie) maanden, een maatregel of fraudeschuld in het kader van de sociale zekerheidswetgeving, een koophuis of een lopende scheidingsprocedure . Kenmerkend voor een uitsluitingsgrond is dat deze categoriaal werkt. Er vindt geen individuele toetsing plaats of een schuldregeling met gedeeltelijke kwijtschelding al dan niet mogelijk is. Het hanteren van uitsluitingsgronden is in strijd met de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. Staatsecretaris Klijnsma heeft dit zowel in het NOS journaal als in de verzamelbrief voor gemeenten duidelijk verwoord. De staatssecretaris riep op tv burgers die tegen uitsluitingsgronden aanlopen op om zich te melden bij hun gemeenteraad of desnoods naar de rechter te gaan. Veel gemeenten staan nu voor de opdracht om hun beleidsplan of beleidsregels op dit onderdeel aan te passen.

2. Wat zijn de need to knows van dit dossier?

De twee belangrijkste need to knows bij dit dossier zijn dat gemeenten wel weigeringsgronden mogen hanteren en dat een aanvraag voor schuldhulpverlening ongeacht de uitkomst formeel altijd moet worden uitgewerkt in een beschikking.

Weigeringsgronden
Dat gemeenten geen uitsluitingsgronden mogen hanteren, betekent niet dat iedereen die zich meldt voor een schuldregeling daar recht op heeft. Gemeenten hebben wel de bevoegdheid om in hun beleid weigeringsgronden op te nemen. De omstandigheden van het individuele geval bepalen dan of mensen al dan niet worden verwezen naar een traject voor een schuldregeling. Bij het niet betalen van de vaste lasten kan in de weigeringsgronden bijvoorbeeld opgenomen worden dat mensen die als gevolg van beslagen op het inkomen hun vaste lasten niet betaalden wel worden toegelaten tot een traject voor een schuldregeling. Terwijl mensen die te hoge woonlasten voor hun inkomen hebben of die de vaste lasten geen prioriteit gaven in een voldoende ruim budget wel worden geweigerd. Door een dergelijke weigeringsgrond op te nemen wordt enerzijds voorkomen dat schuldhulpverleners aan de slag gaan met situaties waarvoor geldt dat er geen perspectief is op een duurzaam schuldenvrije toekomst. Terwijl anderzijds de groep voor wie een schuldregeling de enige uitweg is naar een duurzaam schuldenvrije toekomst wel zo snel mogelijk in een traject terecht komt. In tegenstelling tot uitsluitingsgronden zijn weigeringsgronden dus de garantie op passend maatwerk.

Dat de meeste gemeenten geen weigeringsgronden maar uitsluitingsgronden hanteren komt doordat weigeringsgronden veel stevigere eisen stellen aan de intake. Het vraagt van de uitvoerende professional dat die de schuldenlijst in kaart brengt en een beeld krijgt van de motivatie van de klant. Dit vraagt enerzijds minimale maar stevige financieel technische kennis en anderzijds inzicht in relevante gedragsaspecten zoals de mate waarin burgers bereid zijn om concessies te doen in hun uitgavenpatroon. Om de uitvoerende professionals te ondersteunen bij het maken van de analyse of een schuldregeling mogelijk is, maken steeds meer gemeenten gebruik van een screeningsinstrument. Bijvoorbeeld van het Methodisch screeningsinstrument schulddienstverlening (mesis). Dit instrument is ontwikkeld en wetenschappelijk gevalideerd met subsidies van het ministerie van SZW.

Formeel besluit
De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) schrijft voor dat iedere burger die zich meldt vanwege schuldenproblematiek binnen acht weken hoort welke ondersteuning de gemeente biedt. De gemeente moet daar formeel een beschikking voor afgeven. Deze plicht vloeit voort uit de Algemene wet bestuursrecht die van toepassing is op de uitvoering van de Wgs. De eis om een beschikking af te geven, legt druk op de hierboven beschreven toetsing. Want de argumenten die onder de uitkomst van de toetsing liggen moeten op een juridisch deugdelijke wijze in de beschikking worden verwerkt. Daarnaast geldt dat gemeenten formeel voor alle producten die onder schuldhulpverlening vallen een beschikking moet afgeven: informatie- en adviesgesprek, betalingsregelingen, crisisinterventie, budgetbeheer, budgetcoaching, herfinanciering, of een schuldregeling: schuldbemiddeling of saneringskrediet.

In de praktijk is de Awb moeilijk toe te passen op schuldhulpverlening. Er is vaak wel meer dan acht weken nodig om in kaart te brengen wat de situatie is en welke oplossingen mogelijk zijn. Soms kan de afgifte van een beschikking dat er eerst wordt gestabiliseerd lucht geven voor het uitvoeren van de nadere analyse. Ook zijn veel gemeenten huiverig om voor elk product een beschikking af te geven. Zij vrezen het risico dat burgers in beroep en bezwaar gaan en dat dit veel werk met zich meebrengt. Toch is het van belang om een doordachte keuze te maken in het al dan niet toepassen van de Awb conform de wettelijke voorschriften. Klanten gaan zelden in bezwaar en beroep. Maar als een klant in beroep gaat, kan een verkeerde toepassing van de Awb voor de gemeente een veroordeling tot proceskostenvergoeding opleveren.

Een burger kan een aanvraag voor schuldhulpverlening zowel mondeling als schriftelijk indienen. Een gemeentelijke eis dat iemand eerst zijn administratie op orde heeft, een uitgebreid formulier inlevert of –met een digidcode- inlogt op een gemeentelijke site voordat een aanvraag in behandeling wordt genomen is formeel niet toegestaan.

3. Wat is er binnen de gemeentelijke invloedsfeer mogelijk ten aanzien van dit dossier?

Gemeenten die uitsluitingsgronden hanteren en de Awb niet goed toepassen lopen zoals hierboven is uitgelegd op twee manieren risico’s dat de burger op enig moment de rechter opzoekt. De uitsluitingsgronden kunnen omgezet worden in weigeringsgronden door de beleidsplannen en beleidsregels aan te passen. Vanuit Divosa is in dit kader aandacht gevraagd voor de kosten die individuele toetsing met zich meebrengt ten opzichte van het hanteren van uitsluitingsgronden. Afhankelijk van de partij die momenteel de toetsing uitvoert, moet er geïnvesteerd worden in het vergroten van expertise van de uitvoerders om een deugdelijke individuele analyse te maken van de mogelijkheden. Ten aanzien van de toepassing van de Awb is het van belang dat er lokaal een analyse is gemaakt van de mate waarin de uitvoering voldoet aan de eisen die de Awb stelt. Bij bewust gekozen afwijkingen is het van belang dat de overwegingen die daaronder liggen bij de uitvoering bekend zijn. Stel dat een wijkteam in principe geen beschikkingen afgeeft, dan helpt het als de uitvoerende generalisten daarvan op de hoogte zijn. Als een burger dan een beschikking vraagt, kan deze alsnog verstrekt worden. Door generalisten te wijzen op de afwijking van de wet en hun aandacht daarvoor te vragen, kan bijvoorbeeld ook selectief worden voorzien in beschikkingen. Hiermee wordt de kans op een juridische aanvaring al weer verkleind.

4. Welke andere partijen spelen in dit dossier een bepalende rol?

Om een dossier schuldregelklaar te maken moeten er vaak veel zaken geregeld worden. Beslagen moeten aangepast worden, toeslagen aangevraagd of gecorrigeerd, belastingaangiftes moeten gedaan worden over de afgelopen jaren. Afhankelijk van de situatie van de burger kunnen partijen zoals sociaal raadslieden, vrijwilligers of begeleiders van tweedelijns voorzieningen zoals verslavingszorg of GGZ hier ook een belangrijke rol bij spelen.

image dossier 3