Samenwoonvormen

Thuishuizen, kangoeroewoningen, woongemeenschappen: de afgelopen decennia zijn er veel alternatieven ontwikkeld voor het zelfstandig thuis wonen en het wonen in een zorginstelling. Door het overheidsbeleid om mensen langer thuis te laten wonen krijgen deze woonvormen een impuls en neemt de behoefte aan een andere invulling van wonen en zorg toe. Het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg bundelde deze onderstaande veertien woonvariaties.

Tabel mantelzorg en wonen
Mantelzorg en wonen tabel

Meer samenwoonvormen en particulier initiatief

Het realiseren van nieuwe samenwoonvormen is vaak complex. Initiatieven lopen tegen juridische en bureaucratische zaken aan, omdat lokale regels en procedures vaak niet zijn ingericht op particuliere initiatieven. Daarbij komt dat wetten niet altijd zijn afgestemd op het faciliteren van nieuwe woonvormen. Gemeenten kunnen een belangrijke (faciliterende) rol spelen bij het ontwikkelen van nieuwe woonvormen en daarmee bijdragen aan de randvoorwaarden voor langer zelfstandig wonen.

  • Stel een visie en beleid vast op het raakvlak van ruimtelijke ordening en sociaal beleid. Voorkom zo dat initiatiefnemers verzanden in een strijd tussen de gemeentelijke kokers.
  • Speel als gemeente de rol van makelaar: breng initiatiefnemers bij elkaar en breng hen in contact met (potentiële) professionele partners.
  • Help initiatiefnemers om een realistisch plan te maken. Begeleidt hen of help hen begeleiding te vinden bij de zoektocht naar een geschikte locatie, de ruimtelijk-juridische procedures en andere praktische zaken.
  • Versterk garanties of leningen als banken het laten afweten of help initiatiefnemers bij het vinden van alternatieve financiers.

Lees meer hierover in de publicatie Nieuwe woonvormen voor een ouder wordende samenleving

Mantelzorgwoning

Verschillende woningcorporaties hebben in de jaren negentig op kleine schaal meergeneratiewoningen of kangoeroewoningen gebouwd om mantelzorg mogelijk te maken. Het gaat hier om twee aparte woningen, een grotere en een gelijkvloerse kleine woning, die met elkaar verbonden kunnen zijn of boven of naast elkaar liggen, met elk een eigen voordeur. De huurcontracten voor beide woningen zijn aan elkaar gekoppeld. De woningen worden verhuurd aan twee zelfstandige huishoudens, veelal een combinatie van ouder en kind. Vanwege de nabijheid kunnen kinderen makkelijker voor hun ouder(s) zorgen.

Woningcorporatie Lefier bouwde in Groningen mantelzorgwoningen, die de meeste administratieve en juridische problemen rond mantelzorgen wegnemen. Geen korting op de uitkering, geen inkomensgrens voor de zorgontvanger én mantelzorger. Wanneer één van de twee bewoners uit een mantelzorgwoning verhuist, moet de andere bewoner ook vetrekken.

Deze mantelzorgcombinatie bestaat uit twee naast elkaar gelegen appartementen met ieder een eigen voordeur en een eigen huurcontract. Hierdoor is het mogelijk om mensen met een beperking zo autonoom mogelijk te laten wonen. Eén appartementen heeft 1 slaapkamer, de andere heeft er 2. De appartementen zijn onderling geschakeld met een tussendeur en bevinden zich op de 1e en 2e verdieping. De woningen zijn toegankelijk voor mensen die gebruik maken van een rolstoel.

Om een mantelzorgwoning te huren is het niet nodig om aan de inkomenseis voor sociale huurwoningen te voldoen. Lefier wil de mantelzorgwoningen altijd als een set van 2 woningen verhuren. De huurovereenkomst wordt beëindigd zodra de mantelzorg stopt. Voor de huurder die achterblijft, zoekt Lefier passende woonruimte.

Zelfstandige mantelzorgwoning

Steeds vaker zullen mantelzorgers en zorgvragers overwegen om in elkaars directe nabijheid te gaan wonen. In sommige gevallen zal een ‘mantelzorgwoning’ bij de woning van de mantelzorger of bij de woning van de zorgvrager uitkomst bieden. Deze kan sinds kort ook regelvrij gebouwd worden. Veel gemeenten hebben recent beleid gemaakt voor het plaatsen van mantelzorgwoningen. In een aantal gevallen is dit zelfs ook gefaciliteerd door verplaatsbare units beschikbaar te stellen of te laten ontwikkelen door een woningcorporatie.

Regelvrije mantelzorgwoning

Huisvesting in verband met mantelzorg kan onder voorwaarden sinds 1 november 2015 vergunning vrij. Er zijn de afgelopen jaren verschillende studies naar het ontwikkelen en realiseren van mantelzorgunits uitgevoerd, waarbij zowel het perspectief van de gebruikers als de investeerders naar voren zijn gebracht.

De mobiele mantelzorgunit lijkt een ideaal woonproduct om mantelzorgers te ondersteunen. De bouwers en ontwikkelaars van mantelzorgunits en leveranciers van de zorg zien een gat in de markt van het langer zelfstandig wonen. In nabijheid wonen levert zowel voor de zorgvrager als voor de mantelzorger veel voordelen op. Ondernemers denken met deze flexibele woonvormen in een behoefte te voorzien. Ook wordt voorzien in innovatieve zorgproducten, waaronder domotica. Het langer thuis wonen vraagt om nieuwe woon-zorg-welzijn-producten en een nieuwe organisatiestructuur.

Nu het bestemmingsplan/omgevingsvergunning regelvrij wordt voor de mantelzorgunit, lijkt de aanvraag ervan bij gemeenten toch nog niet zo’n vaart te lopen. Ligt dit aan de hoge kosten of het ontbreken van een lease-mogelijkheid? Ontbreekt het aan afstemming tussen de gemeente, de verhuurder en de huurder, of vinden mensen hun eigen weg en zijn er alternatieven voorhanden, zoals bijvoorbeeld door het toewijzen van een mantelzorger via woningtoewijzing?

Ervaringen met mantelzorgunits

Zowel de bewoners met een zorgvraag als de mantelzorgers zijn zeer
tevreden met de mantelzorgwoning. Bewoners ervaren meer zelfredzaamheid, mede dankzij de vele voorzieningen, blijkt uit onderzoek van Rigo. Mantelzorgers ervaren meer gemoedsrust en een verlaging van hun zorgbelasting, met name door minder reis- en regeltijd. De mantelzorgers en de zorgvragers geven aan dat de kwaliteit van leven hierdoor gestegen is.

Financiële knelpunten

Het grootste knelpunt bij het realiseren van mantelzorgunits zijn de hoge kosten. De mantelzorgwoningen uit het onderzoek van Rigo (2010) hebben een woonoppervlakte van circa 54 m² en kosten € 150.000, inclusief plaatsingskosten. Rigo maakte een kostenraming op basis van tien cases. Een mantelzorgwoning kan een besparing opleveren ten opzichte van een intramuraal alternatief. Dit wordt uiteengezet in de onderstaande tabel uit het onderzoeksrapport. Hierbij zijn de kosten die vanuit de WLZ/Wmo bij de gemeente of zorgverzekeraar komt te liggen nog niet in verwerkt. Rigo stelt dat de exploitatie van een mantelzorgunit door een verhuurder (corporatie) een onrendabele investering kan zijn. Het levert echter ook een besparing op, maar deze komt niet terecht bij de investerende organisatie.

Rigo: Mantelzorgwoningen. Quick scan naar kosten, belemmeringen en alternatieven, 2010
Rigo: Mantelzorgwoningen. Quick scan naar kosten, belemmeringen en alternatieven, 2010
Mantelzorg