flat en stoeltje van wip

Contact

Anne-Marie Rijssenbeek

Anne-Marie Rijssenbeek

Senior projectleider

06 57 94 37 65

Burgerinitiatieven rondom de opvang van vluchtelingen

De opvang van vluchtelingen in Nederland heeft in 2016 het gehele scala aan maatschappelijke emoties opgeroepen zoals al eerder in dit dossier is benoemd: maatschappelijke commotie, maatschappelijke bezorgdheid en zelfs maatschappelijke agressie.

In deze bijdrage aan het kennisdossier ‘Maatschappelijke onrust en draagvlak’ focussen we op twee schijnbaar heel verschillende gevolgen van de maatschappelijke emoties die ontstonden: de vloed aan burgerinitiatieven om vluchtelingen te helpen versus de eveneens overal opduikende initiatieven om buurten te beschermen tegen het gepercipieerde risico dat de komst van vluchtelingen met zich meebrengt.

Maatschappelijke bezorgdheid kan tot massaal hulpaanbod leiden

Als eerste kijken we naar het fenomeen van de massale behoefte om hulp te verlenen die ook het gevolg kan zijn van een breed gedeelde maatschappelijke emotie. Dit is als het ware de andere zijde van de medaille van maatschappelijke bezorgdheid.

Uit veel internationaal onderzoek blijkt dat mensen direct na grote rampen en incidenten in het algemeen zeer bereid zijn om te helpen. Mensen bieden vanuit hun emotionele betrokkenheid op die momenten ook massaal hulp, zeker wanneer het onduidelijk is of de overheid en haar (hulpverlenings)diensten voldoende capaciteit hebben. Ook organisaties en bedrijven zijn in crisissituaties vaak bereid om zich onbaatzuchtig extra in te zetten en slachtoffers te helpen.

Dit zien we ook terug in de opvang van vluchtelingen in Nederlandse gemeenten. Na de komst van de vluchtelingen zijn er acties op touw gezet vanuit de samenleving. Een deel van de acties van burgers was gericht op het helpen van de vluchtelingen en statushouders, bijvoorbeeld door het organiseren van activiteiten of het verzamelen van spullen. Voorbeelden daarvan zijn het inzamelen van kleding door inwoners in Geldermalsen, taallessen in Woerden en initiatieven waarbij vluchtelingen worden uitgenodigd om samen te eten in Apeldoorn. Voorbeelden van organisaties die hulp hebben geboden zijn Veilig Verkeer Nederland die fietslessen organiseerde, het Leger des Heils en het Rode Kruis die spullen en kleding inzamelden.

Maatschappelijke bezorgdheid leidde tot vormen van buurtpreventie

De andere zijde van de medaille van maatschappelijke bezorgdheid is dat burgers actie hebben ondernomen om het gepercipieerde risico van de komst van vluchtelingen te verkleinen in hun directe omgeving. Maatschappelijke bezorgdheid over de mogelijke komst van asielzoekers en/of statushouders zorgde er in 2016 voor dat er in verschillende gemeenten op het initiatief van burgers actie werd ondernomen.

Er waren bijvoorbeeld initiatieven waarbij vrijwilligers meefietsten met basisschoolkinderen langs een opvanglocatie in Kaatsheuvel en in Loon op Zand. In beide gevallen werd benadrukt, onder andere door het schoolbestuur, dat de fietsroute veilig was voor de kinderen, maar dat de vrijwilligers de fietsers begeleidden om het gevoel en de perceptie van veiligheid te vergroten.

Een ander voorbeeld is de organisatie van buurtwachten in onder andere Ter Apel (gemeente Vlagtwedde). In deze gemeente verenigde een groep burgers zich in een Burger Preventie Team om in de buurt te surveilleren. Leden van deze groep uitten in de (sociale) media hun bezorgdheid over asielzoekers en hun kritiek op het COA.

Van maatschappelijke bezorgdheid naar maatschappelijke agressie

Soms slaat maatschappelijke bezorgdheid door naar maatschappelijke agressie. Dit heeft zich naar aanleiding van de komst van vluchtelingen in 2016 ook voorgedaan.

Elders in dit dossier zijn we ingegaan op de maatschappelijke agressie rondom bewonersbijeenkomsten zoals in de gemeenten Heesch, Geldermalsen, Steenbergen, Oranje, Rotterdam-Beverwaard, Wormerland en Woerden. In deze gemeenten werd verbaal of fysiek geweld gebruikt waardoor bijeenkomsten en raadsvergaderingen verstoord en/of afgelast werden. Er werd bijvoorbeeld vuurwerk gegooid of sprekers werden overstemd door spreekkoren. Manieren om als gemeente hiermee om te gaan, zijn beschreven in de bijdrage ‘Effectieve bewonersbijeenkomsten’ in dit dossier.

Hier vestigen we alleen nog de aandacht op het verschijnsel dat maatschappelijke bezorgdheid kan leiden tot tenminste de versterking van groepen burgers die vanuit een sterk nationalistische ideologie tegenover vluchtelingen ‘optreden’. Het internationale ‘Soldiers of Odin’, ook in Nederland actief, is een voorbeeld van een burgerwacht met banden met extreemrechtse organisaties die zich profileert met ‘burgerarrestaties’. Het gevaar voor eigenrichting is dan aanwezig.

Conclusie

Bij de komst van vluchtelingen naar gemeenten is maatschappelijke commotie, bezorgdheid en agressie zichtbaar geweest. Burgerinitiatieven vanuit maatschappelijke emotie hebben bijgedragen aan de opvang van de vluchtelingen en hiermee de gemeenten ondersteund. Burgerwachten ter bescherming van de buurt tegen het gepercipieerde sociale risico dat vluchtelingen met zich meebrengen zijn ontstaan vanuit maatschappelijke bezorgdheid.

Bronnen

  • AD (2016). Burgerwacht Soldiers of Odin jaagt op criminele asielzoekers. www.ad.nl.
  • Helsloot, I. en A. Ruitenberg (2004). Citizen response to disasters: a survey of literature and some practical implications. Journal of Contingencies and Crisis Management, 12(3), pp. 98-111.
  • NOS (2016). Ter Apeler burgerwacht moet sfeer in het dorp goed houden. www.nos.nl.
  • NRC (2016). ‘Er is hier toch nog iets moois gebeurd’. www.nrc.nl.
  • Omroep Brabant (2016). Begeleiders ingezet voor scholieren die langs vluchtelingenopvang Kaatsheuvel fietsen. www.omroepbrabant.nl.
  • Omroep Brabant (2016). Angst voor vluchtelingen in Kaatsheuvel: schooldirecteur ziet het heel anders. www.omroepbrabant.nl.
  • Volkskrant (2016). Loon op Zand: begeleiding langs noodopvang vluchtelingen is niet angst zaaien. www.volkskrant.nl.
  • RTV Noord (2016). Burgerwacht Ter Apel is boos: ‘COA, schaam je!’ www.rtvnoord.nl.
Mensen op de markt