“We zijn te bang om financiële zelfredzaamheid te ondermijnen”

“Eigenlijk weten we het al: de meeste mensen die in de schulden zitten hebben niet of nauwelijks een buffer gehad. Ook niet voordat ze in de problemen kwamen, je ziet dat bij zowel lage als hogere inkomens. Wat mensen hebben geven ze uit.” Deze conclusie trekt Nibud-onderzoeker Tamara Madern met enige verbazing in haar promotie-onderzoek ‘Op weg naar een schuldenvrij leven’.

Ze promoveerde op 17 september aan de universiteit Leiden en gaat met haar onderzoek in op financieel gezond gedrag en houding, juist omdat alleen het aanleren van vaardigheden niet voldoende is.

Wees er op tijd bij

Sociale (wijk)teams constateren dat een groot deel van de mensen die ondersteuning zoeken (grote) financiële problemen hebben. “Schulden zijn, naast dat het de maatschappij erg veel kost ook, erg ingrijpend voor iemands leven,” benadrukt Madern. “Neem het als generalist serieus door te vragen ‘Ligt u wel eens wakker van betalingen?’ ‘Hoe goed kunt u rondkomen?’ Dan wordt duidelijk of er problemen zijn. Bekijk vervolgens of de administratie een zooitje is of dat vooruitplannen het probleem is. Door de financiële problemen focussen mensen met schulden zich vaak vooral op de korte termijn. Ze bezuinigen bijvoorbeeld lukraak, maar bijna niemand maakt een begroting en kijkt wat er structureel aangepast kan worden. Er is maatwerk en ondersteuning nodig. Mensen modderen vaak te lang zelf aan. In het begin, als er nog perspectief is, wíllen de meeste mensen echt wel. Mensen in de schulden zijn relatief veel met hun uitgaven bezig blijkt uit mijn onderzoek. Op dat gedrag kun je als generalist mooi aansluiten.“ In het kader van zo vroeg mogelijk oppakken, is dit een belangrijk gegeven.

“Denken dat je iets niet kunt, maakt dat je het niet doet”, zegt Madern. “Als professional kun je het vertrouwen dat de cliënt zelf heeft om bepaalde taken uit te voeren vergroten. Deel een – ook al lijkt het gemakkelijke – taak in (nog) kleinere eenvoudige stappen op: het is overzichtelijker en de cliënt boekt sneller kleine successen waardoor hij of zij meer gemotiveerd is (na vaak vele faalervaringen), dan komen mensen eerder weer in beweging.“

“We zijn in Nederland te bang om de financiële zelfredzaamheid van mensen te ondermijnen”, vervolgt Madern. “We zijn heel erg geneigd om te zeggen dat mensen zelf dingen moeten doen en regelen, maar soms moet je mensen even aan de hand nemen om ze vervolgens weer zelfstandig te laten lopen. Sociale wijkteams kunnen de krukken voor de mensen zijn tot ze weer zelf kunnen lopen”, zegt Madern die op dit moment zelf op echte krukken loopt.

Maak het simpel

“We moeten meer nadenken over hoe we financiële zelfredzaamheid kunnen stimuleren. Door zaken gemakkelijker te maken, beïnvloed je (in)direct gedrag weten we uit allerlei sociaal psychologische onderzoeken”, zegt Madern. Bij gedragsverandering moet je rekening houden met het Engelse acroniem EAST: maak je interventie easy/makkelijk, aantrekkelijk, sociaal en tijdsgebonden.”

Een heel simpel voorbeeld is automatische incasso of het openen van twee rekeningen. De administratie bijhouden is een vaak genoemd probleem bij huishoudens. “Waarom is er niet één overzichtelijke online omgeving waar je huurcontract, energie, telefoon op een omgeving kan terugvinden, of waar alle papieren nodig voor belastingaangifte gebundeld zijn?” vraagt Madern zich af. “Bij weinig buffer/spaargeld zou je kunnen kijken naar default opties, en zo mensen meer (automatisch) te laten sparen na bijvoorbeeld een salarisverhoging. Zorg voor meer campagnes,verleidingen, beloningen of cadeautjes van de bank of overheid bij sparen of afbetalen.Gebruik ook de kennis van verleiden tot betalen (uitgeven in de commerciële wereld) bij het verleiden tot afbetalen.” Madern ziet verder graag een andere norm in de samenleving waar we gemakkelijker over geldzaken praten (advies/betalingsregeling/schulden etc).

Sociale steun in de participatiemaatschappij

Mensen die sociale steun ervaren, hebben vaker hun administratie op orde blijkt uit Maderns onderzoek. “We zitten in een participatiemaatschappij, maar vervolgens zijn er weinig interventies gericht op het versterken van het netwerk bij het aanpakken van schulden. Als generalist zou je kunnen vragen ‘Wie kan u helpen bij het lezen van de brief van de deurwaarder?’ ‘Kan diegene de volgende keer ook aansluiten?’ Een aantal gemeenten vraagt al langer een familielid of bekende mee. Sociale steun kan soms ook de verkeerde kant op gaan, als je netwerk bepaalde standaarden gewend is van (te) veel consumeren bijvoorbeeld. Daarnaast zijn er natuurlijk ook contraproductieve netwerken waarin de norm is dat schulden maken heel normaal is.

Samenwerking tussen verschillende organisaties

“De gemeente is per definitie te laat, omdat je daar pas komt als problemen groter zijn. Dus als we echt meer preventief en signalerend aan de gang willen, moeten we ook denken aan commerciële partijen als de telefoonmaatschappijen, zij zijn een van de eerste die weten dat er problemen zijn of gaan ontstaan”, aldus Madern.

De gemeente Spijkenisse betrekt werkgevers na toestemming van de werknemer. Dit heeft als voordeel sociale steun, meer flexibiliteit, meedenken of er nog vakantiedagen uitbetaald kunnen worden, preventie. De gemeente Almere regelt zelf de schuldregeling en de schuldhulpverlening wordt door andere partners opgepakt na warme doorverwijzing. Ze kijken heel goed naar wat doen wij als gemeente en wat doen andere partners?

‘Erop af’ is een mooi initiatief, maar Madern zou er nog vroeger op af willen. “Door bij life-events die kunnen leiden tot minder inkomen, zoals werkloosheid of scheiding, al informatie te geven bij het UWV over structureel besparen. Mensen die actie ondernemen bij inkomensterugval komen minder vaak in de problemen”, zegt ze.
“Wijkteams kunnen mensen actief wijzen op het oplossen van schulden, maak het simpel en persoonlijk dus zeg in de communicatie dat mensen bij, bijvoorbeeld, Jannie uit het wijkteam terecht kunnen.“

Tamara Madern schreef naast haar promotie de handreiking ‘Bevorderen van gezond financieel gedrag’ voor het werkveld.

Het proefschrift “Op weg naar een schuldenvrij leven. Gezond financieel gedrag noodzakelijk om financiële problemen te voorkomen.” is op te vragen bij Tamara Madern (tamara.madern@gildevakmanschap.nl).

Meer informatie

Anne-Marie Rijssenbeek

06 57 94 37 65 – anne-marie.rijssenbeek@platform31.nl
LinkedIn Logo 11x41