Watertekorten: een nieuw fenomeen voor ruimtelijke ordening

In Nederland lijkt voldoende zoetwater vanzelfsprekend, maar is dat niet. Door klimaatverandering komen droge perioden en watertekorten vaker voor. Dit brengt heeft gevolgen voor functies die afhankelijk zijn van zoetwater, zoals drinkwatervoorzieningen, landbouw, nutsbedrijven, industrie, scheepvaart, natuur of de stabiliteit van dijken. Met de Deltabeslissing Zoetwater krijgt droogte en daarmee samenhangend de beschikbaarheid van voldoende zoetwater specifieke aandacht. Voor de ruimtelijke ordening is het een nieuw fenomeen dat ook kansen biedt.

Door: Maarten Hoorn, Platform31

Wie is verantwoordelijk?

Op dit moment is het nog onduidelijk wie verantwoordelijk is voor het leveren van voldoende water aan alle watervragers. Bij een periode van droogte kijken waterbeheerders aan de hand van de zogenoemde verdringingsreeks enigszins ad hoc hoe ze het beschikbare water verdelen. Omdat deze situatie zich naar verwachting vaker zal voordoen, werkt het Deltaprogramma Zoetwater aan transparante afspraken over de waterbeschikbaarheid via de stappen transparantie, optimalisatie en afspraken. Platform31 maakte hiervoor een procesontwerp die de koppeling legt tussen waterbeschikbaarheid en ruimtelijke ordening. Hierin is per stap uitgeschreven hoe deze koppeling kan worden gemaakt. Belangrijk onderdeel daarvan is een zo duidelijk mogelijk beeld krijgen van de verwachtingen van watervragers. Waterbeschikbaarheid gaat bijvoorbeeld niet alleen over de hoeveelheid zoetwater, maar ook over de kwaliteit. Zo mag water voor landbouw of natuur in veel gevallen niet te veel zout bevatten. En de temperatuur van het water is voor energiecentrales belangrijk voor hun koeling.

Stap 1: transparantie creëren

Op dit moment weten veel watervragers eigenlijk niet waar ze de komende jaren aan toe zijn. Dat komt deels vanwege de onvoorspelbare klimaatontwikkelingen. Toch is daar wel richting aan te geven. In Nederland geven waterbeheerders in een aantal pilots invulling aan de eerste stap: transparantie creëren. Voor watervragers moet immers duidelijk zijn welke veranderingen in zoetwater gevolgen hebben voor hun bedrijfsvoering. Binnen deze stap is bewustwording over de waterbeschikbaarheid belangrijk. Er moet duidelijk zicht zijn op de gevolgen van watertekorten, zoals slechtere oogsten in de landbouw, verdorring van natuur, de kwaliteit van ons zwemwater of onze veiligheid. De dijk in Wilnis is in 2003 verzakt, omdat hij te droog was. Hadden we de gevolgen daarvan toen in kaart gebracht, dan konden experts daar in de ruimtelijke ordening rekening mee houden. Hoe duidelijker het kaartmateriaal, des te beter kunnen watervragers rekening houden met mogelijke watertekorten.

Stap 2: optimalisatie van het watersysteem

Na de stap van transparantie, komt optimalisatie van het watersysteem aan bod. Door de inspanningen van overheden en burgers beter op elkaar af te stemmen, wordt de zoetwatervoorziening doelmatiger en duurzamer. Denk aan het verhogen van het waterpeil in het IJsselmeer voor meer waterberging, maar ook aan het ontwikkelen van nieuwe waterbesparende technieken die boeren kunnen inzetten. Ook aan de kant van de ruimtelijke ordening is optimalisatie mogelijk. Vanuit de waterbeschikbaarheid zijn misschien niet alle functies op alle locaties mogelijk. Denk aan landbouwlocaties die zoetwater nodig hebben, maar waar het beschikbare water rijk is aan zoute kwel. Of industrielocaties waar water nodig is voor het productieproces, maar waar het water relatief hoog staat.

Stap 3: afspraken

Zo ontstaan (nieuwe) afspraken over maatregelen en inspanningen die de zoetwatervoorziening op peil houden en over taken en verantwoordelijkheden van de partijen. Dit kunnen ook inspanningsverplichtingen zijn die water leveren of zuiniger omgaan met water en gevolgen hebben voor de ruimtelijk ordening. Zo moet bij afspraken over waterbeschikbaarheid rekening worden gehouden met geplande ruimtelijke ontwikkelingen. Een transformatie van een kassengebied kan namelijk veel betekenen voor de waterbeschikbaarheid. Alle afspraken worden vastgelegd in waterakkoorden of peilbesluiten.

Nadere kennismaking

Bij de verdere uitwerking van de waterbeschikbaarheid zal blijken hoe urgent het probleem is in verschillende gebieden. Wellicht ontstaan er kansen door gebruik te maken van ontwikkelingen die al in een gebied zijn voorzien. Een gebiedsontwikkeling kan bijvoorbeeld worden gebruikt om het watersysteem te optimaliseren. De komende tijd leren professionals uit zoetwaterwereld en de ruimtelijke ordening elkaar in elk geval beter kennen.

Dit artikel is eerder geplaatst in Cobouw, 8 maart 2016.

Maarten Hoorn
Maarten Hoorn
Projectleider

06 1015 6708